De schepping van Shaun het Schaap

Opnamen van de film 'Shaun het Schaap' in de Aardmanstudio in Bristol.Beeld Lumiére

Waarom makkelijk doen als het ook moeilijk kan? Flitsende animatiefilms worden tegenwoordig allemaal met computers gemaakt, maar ouderwets boetseren is natuurlijk vele malen leuker. Spelen met klei is door de Britse animatiestudio Aardman sinds de oprichting in 1972 tot ware kunst verheven. Nog altijd maakt die films met kleipoppetjes en het beproefde recept van stop-motion.

In het kort: boetseer een poppetje, zet hem in positie, maak een foto, beweeg een armpje of beentje, maak nog een foto. Enzovoort. Plak al die foto's achter elkaar - en je ziet het poppetje zijn armpje bewegen. Leuk om thuis te doen. Studio Aardman doet het in Bristol, in het groot. In het heel groot. De makers werden bekend met hun Wallace & Gromit-films, tegenwoordig is schaapje Shaun uit de kinderserie hun bekendste personage.

Shaun zelf is weer een spin-off van een Oscarwinnende aflevering uit 1995 van Wallace & Gromit, de sukkelige oer-Britse antiheld Wallace en zijn hond Gromit. Die kregen in 2005 hun speelfilmdebuut in 'The Curse of the Were-Rabbit'. De komische films 'Chicken Run' (2000) en 'Pirates' (2012) zijn andere grote films van de animatiestudio. En nu is het witte doek aan Shaun.

In de inmiddels 130 afleveringen tellende kinderserie maakt het nieuwsgierige schaap van alles mee, samen met zijn kudde licht sukkelige schapen. De afleveringen duren krap zes minuten, waarin geen woord gesproken wordt. Schapen kunnen immers niet praten, ook boerderijhond Bitzer en de naamloze boer houden de hele film hun mond.

Sprakeloos
Dat je zo'n korte aflevering zonder dialoog leuk kunt houden, is één ding, maar een anderhalf uur durend script zonder dialoog gaat nog een stapje verder. Dat script was de voornaamste uitdaging voor de makers, vertelt Aardman-oprichter Peter Lord in het hoofdkwartier van de animatiestudio, even buiten Bristol. Regisseurs/schrijvers Richard Starzak en Mark Burton keken goed naar het Oscarwinnende 'The Artist', en naar de oude stille komedies van Jacques Tati.

Van Peking tot Qatar kijken kinderen naar het Britse schaap, en juist dat gebrek aan dialoog zorgt ervoor dat het schaapje Shaun over de hele wereld aanslaat. Vergelijk het met Mr. Bean: ongecompliceerde, beeldende humor, ongehinderd door een taalbarrière. Shaun (dat in het Engels klinkt als shorn, geschoren) is uitgegroeid tot het commercieel belangrijkste karakter van Aardman. Bij het bedenken van de filmplot gingen de makers dan ook niet over één nacht ijs: na drie jaar waren Starzak en Burton tevreden met het script. Bijna dertig alternatieve verhaallijnen belandden in de prullenbak. De uiteindelijke premisse: schaap Shaun trekt naar de grote stad.

De boer zit in een soort existentiële crisis, en ook Shaun heeft het een beetje gehad op de boerderij - noem het puberteit. Zonder al te veel te verklappen: de boer wordt na een middagdutje opeens wakker in de grote stad en is zijn geheugen kwijt - aan Shaun en zijn kudde de taak om de boer te gaan redden.

Dynamiek
Om een film zonder dialoog anderhalf uur lang boeiend te houden, moet je vooral zorgen voor veel dynamiek tussen de verschillende karakters, menen de regisseurs. Starzak vergelijkt de boerderij van Shaun graag met een fabriek. "De boer is de baas, de schapen de werkers, boerderijhond Bitzer de opziener. Maar tegelijkertijd zijn ze één familie. De boer is de vader, alleenstaand, Bitzer de oudere broer, en Shaun is de intelligentste van de kinderen."

Shaun is zo iemand bij een bordje 'niet op de rode knop drukken' direct op de rode knop drukt. De boer daarentegen is letterlijk en figuurlijk slechtziend, achter zijn dikke brillenglazen ontgaat hem wat allemaal achter zijn rug om op de boerderij gebeurt. Die tegengestelde karakters vormen de katalysator van de film.

Subtiel geklei
Dat Aardman de karakters van een schaap, hond of boer zo overdenkt, heeft naast het dialoogloze script nog een reden, vertelt Peter Lord. "We kunnen bijvoorbeeld niet de boel laten ontploffen zoals je dat met computeranimatie kunt. Dat is met klei onmogelijk. Bij zo'n in de computer gemaakte film schiet de kijker naar alle kanten van het scherm. De camera zoomt in en uit, rechts, links, overal zijn felle kleuren en lawaai. Zulke films zijn zo ontworpen dat de kijker zich nooit verveelt. Die aanpak is met klei onmogelijk. Maar wel kunnen we emoties veel subtieler overbrengen."

"In die zin, en misschien is dat typisch Brits, of Europees, zijn we terughoudend. We vertrouwen erop dat juist de kleine dingen op het scherm emotioneel overweldigend kunnen zijn. Het is niet zo moeilijk om een karakter te laten bewegen. Maar als je het publiek ervan kunt overtuigen dat een personage denkt, dan ben je goed bezig."

Daarom besteden de animatoren en poppenmakers veel aandacht aan gezichtsuitdrukkingen. Elk personage in Shaun heeft zijn eigen setje gezichtjes. Op de enorme werkvloer van de loods in Bristol laat animator Rita Sampaio een platte doos zien waarin twintig verschillende mondjes keurig liggen gesorteerd. Allemaal mondjes van de boer: een verbaasde mond, een boze mond, een lachende mond. Zo'n twintig verschillende, die je naar believen op het poppetje kunt plakken. Het is Sampaio's werk om alle kleipoppen klaar te maken voor de camera. "Wat dat betreft is Shaun het minste werk: het schaapje heeft namelijk geen zichtbare mond."

Afgietsels
Die mondjes - maar ook onderkaken, wenkbrauwen, handen, beentjes - kunnen naar believen op de poppen worden geplakt die door de art directors zijn ontworpen. Puur klei is het allang niet meer: de modelmakers maken op basis van de schetsen afgietsels van glasvezel, waarmee poppetjes van plasticine, een soort boetseerklei, worden gemaakt. Die zitten over een klein skelet van dik ijzerdraad, waaraan weer buigzame ledematen van siliconen en schuimplastic zitten geschoven.

Draaidagen zijn kostbaar, door tijdrovende stop-motion kan er per dag maar een paar seconden aan film worden opgenomen. Naast Sampaio's knutseltafel staat een enorm storyboard, waarop precies staat ingepland welk kleipoppetje op welke dag in welke studio in de grote loods camera ready moet zijn.

Die camera's zijn reguliere spiegelreflex-fototoestellen, stevig vastgesnoerd in de bijna dertig kleine studio's in de loods. In elke studio staan decors opgebouwd: op schragen staan manshoge flatgebouwen van de stad opgesteld, of de boerderij tussen de groene heuvels. De madurodamwereld van 'Shaun het Schaap' is verbluffend gedetailleerd. Neem de etalage van een kledingwinkel: in de zaak hangen minuscule kleren in de rekken.

24 foto's voor twee seconden
In elke studio zijn animatoren bezig, alleen, met hun poppetjes van klei. Steve Cox staat over een manshoge vuilnisbelt gebogen, waarop de tien centimeter hoge schaapjes van klei een autoband naar beneden tillen. De animator speelt de sequentie af op zijn computer, aangesloten op een stellage waar zijn fototoestel in hangt. Krap twee seconden. "Hier ben ik sinds gistermiddag mee bezig", verzucht hij.

Twaalf frames per seconde: voor die twee seconden heeft hij dus 24 foto's moeten maken. En op elke foto beweegt Shaun, een heel klein beetje. Voor elke shot zet Cox Shaun opnieuw neer, de arm iets meer gekromd, het been net iets meer naar voren. Het resultaat: een lopend schaap.

Een dag boetseren voor twee seconden beeld. Het is gebruikelijk bij speelfilms dat een deel van de opnames uiteindelijk op de montagetafel sneuvelt. Cox grinnikt. "Hier niet anders. De film wordt tachtig minuten, ik denk dat zo'n tien minuten aan materiaal voor niks wordt geschoten." Reken maar uit hoeveel dagen de animatoren voor niks aan het spelen zijn met de kleipoppetjes.

Omslachtig, tijdrovend, maar leuker
Het is monnikenwerk. Peter Lord grijnst. Hij doet dit al veertig jaar, met aanstekelijk plezier. "We hebben hier niks tegen computeranimatie. We hebben zelf ook CGI-films gemaakt, en gebruiken natuurlijk computers in postproductie of om sommige dingen in te vullen."

Maar dit is gewoon veel leuker. Ja, het is omslachtig, tijdrovend, en vaak genoeg frustrerend. Ze kunnen bijna geen schaap meer zien, maar het resultaat is het waard, bezweren Lord, de beide regisseurs, en eigenlijk iedereen die in de loods buiten Bristol 'Shaun het Schaap' tot leven wekt.

'Shaun het Schaap: de film' draait vanaf woensdag 25 maart in de Nederlandse bioscopen.

Animaties van Aardman
Kleipoppetjes, stop-motion en gortdroge Britse humor zijn al sinds de oprichting van Aardman in 1972 de ingrediënten van de animatiestudio. De eerste creatie van oprichters Peter Lord en David Sproxton was Morph: het oermodel kleipoppetje. Die animatietechniek van kleien, boetseren en fotograferen is de studio eigenlijk altijd trouw gebleven in tientallen reclamefilmpjes, videoclips, televisie-series, korte en langere films die het heeft geproduceerd. In 1985 kwam Nick Park bij Aardman Studio's, hij bedacht Wallace & Gromit en Shaun het Schaap.

De Aardman Studio's, met zo'n honderd werknemers, bevinden zich buiten Bristol, in het zuidwesten van Engeland, op een grauw industrieterrein dat in schril contrast staat met alle vrolijkheid die binnen gecreëerd wordt. Binnen vallen de vele brand- en veiligheidsdeuren op in de gangen tussen setvloer, de kantoren, opslagruimtes en animeerstudio's. Het brengt de voor Aardman traumatische brand in herinnering die in 2005 hun loods en een groot deel van de archieven en alle gebruikte rekwisieten, poppen en sets van de veertig jaar oude animatiestudio vernietigde. In de ontvangstruimte prijken in een vitrine trots een van de Bafta's en de glimmend gouden Oscar die Aardman achter hun naam hebben staan. Na het succes van Wallace & Gromit, 'Chicken Run' en de bende piraten is nu Shaun het Schaap commercieel het belangrijkste karakter van de animatiestudio, te zien aan alle merchandise naast de vitrine. Van de serie 'Shaun' verschenen 130 korte afleveringen.

Klaar voor de set.Beeld Lumiére
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden