De schapensmokkel van schelm Bolle Jan

toneelstuk | Bolle Jan smokkelde exact 100 jaar geleden 850 schapen naar België, bestemd als kerstdis voor Duitse soldaten. Maar hij bracht daarmee wel de Nederlands neutraliteit in gevaar.

De Harmonie van het Heilig Hart blaast 'Stille Nacht'. In het weiland graast een kudde schapen. Wandelaars drinken koffie of een fles bier - merk Bolle Jan. Jan Hoeben leegt nog snel zijn blaas in het gras. Zo meteen speelt hij de hoofdrol in het historische toneelstuk dat deze zondag wordt vertoond bij Smeetshof, op de grens van Nederland en België. Een toeschouwer roept lachend: "Bolle Jan, dat kan toch niet!"


Op 19 december 1916 smokkelde Bolle Jan 850 schapen vanuit Altweerterheide (bij Weert) naar België. De Eerste Wereldoorlog was in volle gang. In Kamp Beverlo, op bezet Belgisch grondgebied, stoomden de Duitsers duizenden soldaten klaar voor het front. Die mannen kregen schapenvlees als kerstdiner.


Bolle Jan was Jan Hendriks, een man die in Weert groot aanzien genoot. Hij was graanhandelaar, maar verdiende zijn geld vooral met de ontginning van moerassen in dit niemandsland, het huidige grenspark Kempen-Broek. Toen de Duitse handelaar Hepener bij hem aanklopte voor een partij vlees om 40.000 soldatenmonden te voeden, rook Bolle Jan een lucratieve deal. Hij had een kudde schapen die hij vanwege schaarste aan voer liever kwijt was. De Duitser wilde er liefst 79.600 Duitse mark voor betalen, het zevenvoudige van de normale waarde. Hendriks moest de schapen wel zelf over de grens zien te krijgen.

Dodendraad

Dat was niet eenvoudig, want de Duitsers hadden een ijzeren grensbewaking ingesteld tussen het bezette België en het neutrale Nederland. Van Vaals tot aan Cadzand was schrikdraad aangebracht, waarop 2000 Volt elektrische spanning stond: de Dodendraad. Hoe moest daar dan een hele kudde schapen doorheen?

Hendriks kocht enkele landwachten om, die bij grenspaal 164 een oogje dichtknepen en even de spanning van de draad afhaalden. Zo zetten de schapen ongehinderd voet op Belgische bodem, om later in de braadpan te belanden. Bolle Jan leek vrijuit te gaan, totdat hij op de sociëteit in Weert pochend over de smokkel sprak. De marechaussee pakte hem daarna op.

Een schandaal was geboren, want Hendriks had de neutraliteit van Nederland in gevaar gebracht. "De kranten smulden ervan", vertelt Gert van Elk, die de kwestie grondig heeft uitgezocht. Hij wil verhalen uit deze grensstreek, waarin smokkelaars al eeuwen hun gang gaan, veiligstellen. Zo nam hij het initiatief voor deze speciale uitvoering, waar honderden toeschouwers op afkwamen. Bolle Jan, zegt hij, was 'een Tijl Uilenspiegel, een man met lef'.

Jan Hendriks kreeg voor zijn schapensmokkel uiteindelijk slechts drie maanden celstraf. Omdat de gevangenissen volzaten met smokkelaars en omdat de autoriteiten hem liever eventjes kwijt waren, werd Hendriks vanaf maart 1917 voor twee jaar 'verbannen' naar Rijswijk. Pas in oktober 1919 moest hij alsnog zijn straf uitzitten in het Drentse Veenhuizen. Bij terugkeer in Altweerterheide werd hij nog altijd op handen gedragen. In deze contreien was smokkel een geaccepteerde manier om aan de kost te komen. Van boter en suiker, tot koffie, kleding en levend vee, van alles ging hier stiekem de grens over.

Bolle Jan beleefde als ondernemer gouden tijden. Hij gaf wilde feesten, volgens de overlevering met veel wijn en vrouwelijk schoon. "Hij liet het breed hangen, maar anderen mochten meegenieten", zegt Con van Nieuwenhoven, die als jongetje nog mocht zwemmen in het zwembad bij een van Bolle Jans vier villa's.

Hendriks schonk Altweerterheide grond voor de bouw van een school, straten én de plaatselijke kerk, waarnaast hij begraven ligt. Hij stierf in 1942. Zijn rijkdom was toen wel verdampt. "Aan het eind van zijn leven was hij bijna bankroet. De engelen die het graf moesten sieren, heeft mijn oma afbesteld", vertelt kleindochter Ita van de Sandt-Smeets, trots te gast bij de uitvoering. Onder het publiek proeft zij louter respect voor haar opa. "Er is niemand die tegen me zegt: schaam je! Ik denk dat het allemaal lang genoeg geleden is, waardoor het verhaal een schelmenroman is geworden."

Correctie:
In dit artikel staat dat Nederlandse landwachten even de spanning van de dodendraad haalden om 850 schapen de grens over te laten smokkelen. Dat is onjuist, de elektrische grensversperring was een eenzijdige Duitse aangelegenheid, waar Hollandse grenswachten niets mee te maken hadden.


Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden