De schapen er uit, paden er in

Groningse slingertuinen zijn in oude luister hersteld. Eigenaren kregen er flink wat subsidie voor en moeten hun tuin nu zes jaar netjes houden. En liefst langer.

Harm Kuiper knipt de pioenrozen bij in de tuin van hoeve Hermans Dijkstra in Midwolda. Iemand anders van het elf man sterke vrijwilligersleger dat het park bijhoudt - iedere dinsdag, in ruil voor koffie en een borrel na afloop - vist een leeg blikje uit het water. Het fluweelzachte gras is gemaaid. De tuin moet er tiptop bijliggen als volgende week de eerste editie van de Groningse Tuin- en Kunst Tiendaagse begint. Dat juist nu een moedereend met kuikens ronddobbert in de gracht beschouwen de tuinmannen als een gelukkig toeval.

De tuin van de voormalige boerderij Hermans Dijkstra, nu een horecabedrijf, is een slingertuin. Aan dat fenomeen is een tentoonstelling gewijd tijdens de nieuwe tiendaagse. Samensteller Wessel Satter, verbonden aan Lanschapsbeheer Groningen, schetst in die expositie in restaurant De Vicarie in Midwolda opkomst, ondergang en wedergeboorte van dit zo typisch Groningse type tuin. De tuin bij De Vicarie zelf, waar zangeres Imca Marina woont, is voor de gelegenheid ook extra mooi gemaakt, al is het officieel geen slingertuin.

Slingertuinen vind je alleen in Groningen, en een enkele nog in Friesland, verder nergens in Nederland, bezweert Wessel Satter. In overhemd met viooltjes vertelt hij in de tuinkamer van Hermans Dijkstra hoe de tuinen met slingerpaden - de naam zegt het al - halverwege de 19de eeuw in Noord- en Oost-Groningen worden aangelegd. Het gaat de graanboeren in het gebied voor de wind en de boeren willen hun rijkdom tonen. Niet alleen bouwen ze knotsen van boerderijen, ook met de tuinen willen ze scoren. Niet meer van dat saaie recht toe recht aan. Een stuk bleekveld, een lap moestuin en een stuk boomgaard is niet meer genoeg. De 'dikke' boer begeert een romantische tuin zoals die in die dagen in Engeland veel worden aangelegd.

Wat de Engelsen kunnen, kunnen Nederlandse hoveniers als Vroom, Vlaskamp en Roodbaart ook. Bij boerderijen en villa's van rentenierende herenboeren leggen zij paradijsjes aan naar Engels voorbeeld. Romantisch kronkelende schelpenpaden, prieeltjes, bruggetjes, vijverpartijen, perken met planten en vooral ook grote bomen. Om het op zijn Gronings te zeggen: 't most wat liek'n. Satter: "Ze hadden geen Porsche voor de deur, ze hadden een tuin."

Op zaterdag geeft de herenboer zijn loonwerkers opdracht de tuin aan te harken, op zondag drinkt hij er thee, ontvangt er familie, laat de kinderen met een bokkenwagen spelen en rookt een sigaar.

In de jaren vijftig van de 20ste eeuw nemen machines het werk van loonarbeiders over. Geen mankracht meer om op zaterdag de slingertuinen mooi te maken. De tuinen verslonzen. Soms worden het zelfs schapenweitjes. Satter: "Vaak zie je alleen nog aan een heuveltje of een statige rode beuk dat ergens een slingertuin heeft gelegen."

Tien jaar geleden begonnen tuinminnaars een reddingsactie voor de Groningse slingertuin, de Boerderijenstichting Groningen voorop. Er kwam een grote pot subsidie voor herstel, vooral provinciaal geld. Landschapsbeheer Groningen werd belast met de uitvoering van het slingertuinenproject. Satter: "Per tuin is ongeveer 45 duizend euro beschikbaar, een kwart daarvan moet de eigenaar zelf betalen."

In ruil voor een schitterende tuin voor een habbekrats hebben eigenaren een onderhoudsverplichting van zes jaar. Kort, beaamt Satter: "Hoe men bij die termijn is gekomen weet ik niet precies." Wat hem betreft hadden de regels wel wat strenger mogen zijn: "Dat de instandhoudingsverklaring bijvoorbeeld ook geldt als iemand zijn huis verkoopt."

Ontwerpers die Landschapsbeheer heeft ingeschakeld houden het ontwerp doorgaans zo onderhoudsarm mogelijk, want niet elke tuineigenaar heeft een team van elf vrijwillige tuinmannen, zoals bij Hermans Dijkstra, laat staan een rijtje loonwerkers in dienst. Satter: "We maken het ontwerp net iets minder ingewikkeld dan de oorspronkelijke tekening."

Zestig slingertuinen zijn klaar of bijna klaar, de meeste in de gemeente Oldambt. Satter hoopt dat er geld komt voor een tweede ronde, "want er liggen nog juweeltjes''. Er kloppen ook mensen aan die een gewone verwaarloosde tuin met gemeenschapsgeld willen restaureren. Die vlieger gaat niet op.

Monique Haak en haar man Arnold Feiken werden wel geholpen. Het zijn typische representanten van de huidige bewoners van de Oost-Groningse boerderijen. Jonge stellen die in zo'n vervallen hoeve een restaurant, een bed and breakfast of een adviesbureau aan huis beginnen. Haak en Feiken hebben een interieurontwerpbureau. De tuin bij hun boerderij aan de Homeriweg in Midwolda was toen ze het perceel kochten van de Stichting Groninger Landschap een overwoekerde wildernis. Nu zijn de contouren weer zichtbaar, de gracht is uitgediept. De graafmachines zijn net weg.

Feiken komt op klompen naar buiten en vertelt dat in de slingertuin hier wit gaat overheersen: hosta's, geitenbaard, rozen en sneeuwklokjes. Een grote berg schelpen ligt op de stoep, Feiken verspreidt de schelpen straks zelf over de paden. Hij betaalt de eigen bijdrage grotendeels in natura, door zelf mee te werken bij de aanleg van de tuin. "Dertig, veertig elzen die moesten verdwijnen heb ik allemaal zelf omgezaagd. De komende twee jaar moeten we extra veel schoffelen, is ons verteld. Maar dat doen we graag. Zo'n kans krijgt niet iedereen. Gelukkig hebben wel veel gras. En een zitmaaier. Dus dat komt goed."

"Jullie moeten een paaltje en zo'n bordje hebben", vindt Wessel Satter. De Landschapsbeheermedewerker heeft een vignet ontworpen, om passanten er op te attenderen: Hier ligt een slingertuin. Voor fietsers en wandelaars die ze alle zestig willen aandoen liggen er plattegrondjes op de tentoonstelling in De Vicarie. Feiken en Haak denken er over hun herboren tuin het laatste weekend van de tiendaagse open te stellen. In de slingertuin bij de Pitch & Putt-baan in Oostwold speelt het Amsterdamse 't Woud Ensemble op 22 juni twee eenakters van Tsjechov. Maar slingertuinbezitters zijn niet verplicht gasten te ontvangen. Niet om voor subsidie in aanmerking te komen, en ook niet tijdens de tuinentiendaagse. Wessel Satter beseft dat dat vreemd klinkt. Maar hij legt uit dat de meeste tuinen een stuk kleiner zijn dan het park bij hoeve Hermans Dijkstra. "Mensen hoeven er niet in, zij kunnen vanaf de weg alles prima zien."

Groningse Tuin en Kunst Tiendaagse
De Groningse Tuin- & Kunst Tiendaagse begint op vrijdag 17 juni. In moestuinen, siertuinen, parken en kruidentuinen in de hele provincie is onder het motto 'Groningen opent de tuindeuren' van alles te doen. Soms lopen de activiteiten ook na 26 juni nog door. Initiatiefnemer Stichting Erven De Jager en Marketing Groningen willen van het evenement een jaarlijks terugkerende happening maken.

In Warffum is een tentoonstelling over de beroemde tuinarchitectuurstijl The Dutch Wave, 22 Groningse beeldhouwers tonen werk in de Hortus van Haren, er zijn poëziewandelingen, cabaretier Gijs van Rhijn treedt op in het vijftig hectare metende natuurpark van Muntendam en langs tuinen tussen Stadskanaal en Musselkanaal vaart een trekschuit. Bezoekers kunnen zelfs aan de slag tijdens workshops door tuinders en kwekers. Ook schilderes Maya Wildevuur, van de Ennemaborgh in Midwolda, bekend om haar kleurrijke schilderijen van bloemen en dieren geeft een workshop. Verschillende particulieren stellen hun tuin open. Kijk voor het hele programma op www.tuinen.groningen.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden