De schadelijke veenmol staat nu op de rode lijst

De boer spitte zijn aardappelakker. Hij riep me, bleek stadsjochie, want hij wilde me iets laten zien. Ik zal nooit die bruine mollenhandjes vergeten, die nog wat naklauwden in zijn grote vereelte hand. Helaas had hij de veenmol al in tweeën gespit. Een schadelijk beest, mompelde hij. Eet aardappels. Wij toch ook?, dacht ik.

Het was voor het eerst dat ik een veenmol zag. Bij Oudewater, in het laatste oorlogsjaar. De veenmol is geen zoogdier, maar een krekel, ook wel molkrekel of aardkreeft genoemd. Vroeger algemeen in veenstreken staat hij sinds kort op de rode lijst van bedreigde diersoorten. Door kwistig gebruik van landbouwgif is hij zeldzaam geworden.

Volgens opgaven van een eeuw geleden komt de veenmol vooral voor in Zuid-Holland, Zeeland, westelijk Noord-Brabant, de Achterhoek, het Groningse Westerkwartier en de oosthoek van Friesland.

Hoe staat het nu met de veenmol? Drieënvijftig lezers reageerden op mijn oproep om waarnemingen en jeugdherinneringen door te geven. Uit het noorden vernam ik niets. Meldingen uit Wassenaar en De Bilt zijn een halve eeuw oud. Daar zijn ze waarschijnlijk verdwenen. In het Noord-Brabantse Willemstad werd in 1980 een veenmol gevangen. De veenmol werd in 1978 gevonden in de Engbertsdijksvenen bij Kloosterhaar (Overijssel), in 1974 in het vijf kilometer noordelijker gelegen Bruchterveld. Ook buiten het kerngebied valt een vondst in oktober 1990 tijdens een archeologische opgraving in Kesteren (Gld.).

Vooral het Groene Hart

Veel last van veenmollen hebben ze in het veenweidegebied van Zuid-Holland en Utrecht. Ik kreeg meldingen uit Rockanje, de Krimpenerwaard, Hoek van Holland, 's-Gravenzande, Den Haag, Voorschoten, Voorhout, Roelofarendsveen, Alphen aan den Rijn, Waverveen en meermalen uit Rotterdam, Bergambacht, Lekkerkerk, Boskoop, Gouda, Reeuwijk, Kamerik, Vinkeveen, Uithoorn en Oegstgeest. In de provincie Zeeland werd de veenmol aangetroffen in Zeeuws-Vlaanderen, Vrouwenpolder, West-Souburg, 's-Heer Abtskerke, Zierikzee en Noordwelle en door verschillende waarnemers in Middelburg, Scharendijke en Brouwershaven.

Noord-Hollandse meldingen kwamen uit Haarlem, Heemstede, Bennebroek, Nieuw-Vennep, Zwanenburg, Ouderkerk, Amstelveen en Aalsmeer. Met tuinman Wil Melgers haalde ik vorige week in een halfuur uit de composthoop van de kwekerij van het Amstelveense heempark De Braak vijf veenmollen. Rondom Amsterdam schijnt dit dier nog algemeen te zijn in bovenlanden, smalle repen veen die nooit zijn afgegraven, bijvoorbeeld langs de Amstel en de Poel.

Kortgeleden is vastgesteld dat de veenmol op minstens vier plaatsen is gevonden in Noord-Holland boven het Noordzeekanaal, waar voorheen alleen het voorkomen bekend was op Texel. Het kanaal kan geen barrière zijn geweest, want dat bestaat nog geen honderdvijftig jaar. Waarschijnlijker is dat veenmollen het oorspronkelijk brakke veen van Noord-Holland, dat nu zijn ziltheid verliest, meden.

Ik kreeg reacties uit Beieren, Italië en Zuid-Frankrijk, want de veenmol is niet tot Nederland beperkt, maar komt ook voor in de rest van Europa.

Mol en veenmol

Een volwassen veenmol meet vijf centimeter. Het dier is dof bruin en zacht behaard. De voorste poten zijn brede, sterk getande en krachtige graafwerktuigen, als bij het zoogdier mol. Het is onmogelijk een veenmol in de gesloten hand te houden, heb ik gemerkt.

Hoewel de veenmol een krekel is, zijn de poten te kort om ermee te springen. De korte voorvleugels zijn sterk geaderd, de lange achtervleugels in rust opgerold, zoals bij krekels gebruikelijk is. 'Net een lans', schreef een lezer.

Zowel vrouwtjes als mannetjes sjirpen door de voorvleugels over elkaar te wrijven. De lage ratel is te horen op maanlichte voorzomeravonden en 'smorgens voor zonsopgang. Omdat veenmollen vooral in vochtige veenweiden leven, zou je dat geluid voor het ratelen van rugstreeppadden kunnen houden.

Vleeseter

De veenmol houdt van mulle veengrond, liefst dicht bij water, maar hij neemt ook genoegen met veen dat is gemengd met klei of zand. Daar jaagt hij op regenwormen, insectenlarven en vlinderpoppen. En op zwakkere soortgenoten, want veenmollen zijn kannibalen. Toch is het vrouwtje een zorgzame moeder. Ze likt voortdurend de eitjes schoon om ze tegen schimmels te beschermen en bewaakt de nimfen tot ze vier weken oud zijn.

Veenmollen maken echte mollenritten vlak onder het aardoppervlak en richten daarmee nog meer schade aan dan door vraat aan planten, die beperkt blijft tot het afbijten van wortels die bij het graven de weg versperren.

De veenmol is van alle markten thuis. Net als een echte mol kan hij uitstekend zwemmen en in zijn een centimeter wijde gang snel vooruit en achteruit lopen. In de achteruit dienen de staartdraden als voelsprieten. Hij kan niet alleen graven, maar ook vliegen, zij het laag boven de grond. Dat doet hij het meest in de paartijd in mei en begin juni.

Zorgzame moeder

Bij het paringsspel onder de grond spelen de tastorganen in sprieten en staartdraden een rol. Het mannetje spuit zijn zaad niet rechtstreeks in bij het vrouwtje, maar hecht een zaadpakketje aan haar geslachtsopening en wacht vervolgens tot zij de inhoud in haar lijf heeft opgenomen.

Het vrouwtje maakt voor haar twee- tot driehonderd eitjes een nest, zo groot als een kippenei. Het ligt een handbreed onder de grond op een onbeschaduwde plek, want voor de ontwikkeling van de eitjes is zonnewarmte nodig. Ze maakt de wanden glad en graaft er ringgangen omheen en een paar loodrechte afwateringstunnels.

Pas na hun tweede winter zijn veenmollen volwassen en geslachtsrijp. Voor een insect is zo'n trage ontwikkeling tamelijk bijzonder. Er kan veel misgaan voordat ze voor nageslacht kunnen zorgen. Katten, uilen, kraaien, reigers, vossen, egels, mollen, spitsmuizen en loopkevers eten veenmollen, als ze de kans krijgen.

www.trouw.nl/henkvanhalm

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden