De schade repareren of juist tentoonstellen?

Was het een moderne Hollandse beeldenstorm of gewoon diefstal? Het Singer Museum buigt zich over de toekomst van de zwaar beschadigde bronzen Denker van Rodin.

’Het is moeilijk om 17 januari niet in je hoofd te hebben.” Directeur Reinier Sinaasappel van het Singer Museum in Laren, raakt nog steeds geëmotioneerd als hij terugdenkt aan de nacht waarin ’de Denker’ uit de beeldentuin werd gestolen. De dieven reden met een busje het toegangshek omver, trokken zeven beelden van hun sokkel en vluchtten met het brons in hun auto.

„We hebben bewust de publiciteit gezocht om de dieven te laten weten dat ze een belangrijk werk in handen hadden”, vertelt Sinaasappel. En dat hielp: twee dagen na de diefstal kon de politie de Denker van Rodin aan het museum teruggeven. De pogingen van de dieven om met een slijptol het beeld in stukken te zagen, lieten pijnlijke sporen achter in het beeld. De andere werken uit de beeldentuin ’liggen waarschijnlijk op de bodem van het Amsterdam-Rijnkanaal’. Nu moet besloten worden wat er met het beschadigde kunstwerk gaat gebeuren.

Nederland kent een lange en rijke geschiedenis als het gaat om het vernielen van beelden. In 1566 werd er tijdens de Beeldenstorm op rooms-katholieke beelden ingehakt. Maar ook in de twintigste eeuw was het opvallend vaak raak (zie kader). De Zwitserse kunsthistoricus Dario Gamboni sprak in zijn boek ’The destruction of art’ uit 1997 zelfs over Dutch modern iconoclasm – moderne Nederlandse beeldenstorm. Er zou iets in de Hollandse volksaard zitten waardoor abstracte kunst, of door de overheid gesubsidieerde kunst, niet zomaar werd geaccepteerd in de openbare ruimte.

„Nederlanders lijken juist meer betrokken te zijn bij kunst in de openbare ruimte dan in het buitenland”, werpt Wilfried Lentz tegen. Hij is directeur van de Stichting Kunst in Openbare Ruimte. Nederlanders vinden het volgens hem belangrijk dat er een kunstwerk komt op een lege plek. „We worden vaak gebeld met de vraag of er op ’die nieuwe rotonde’ ook een kunstwerk kan komen. Meestal geeft de gemeente de opdracht. Die uitvoeren is een vak apart. De plaats is erg belangrijk. Er moet rekening gehouden worden met de omwonenden. Dat gaat dus vaak fout. Als het kunstwerk niet in de smaak valt, wordt er geprotesteerd. Vernieling komt meestal niet uit afschuw, maar doordat de gemeente zelf niet genoeg laat merken dat het beeld belangrijk is, of door te weinig aandacht van politie. Maar dat geldt niet voor de Denker. Dat stond in een museum.”

De Franse beeldhouwer Auguste Rodin (1840-1917) creëerde zijn Denker in 1880. Het is een van de tweehonderd beelden uit zijn beroemde Hellepoort: twee immense deuren, omgeven door een rijk bewerkte lijst. Later heeft Rodin een grotere, zelfstandige versie van de Denker vervaardigd.

De kopie uit Laren was bijzonder omdat het een vroeg afgietsel was. De beschadigingen zijn schokkend. Hoewel het beeld in een tuin van een museum stond, schijnen de daders geen idee te hebben gehad welk ’meesterwerk’ ze in handen hadden. In een schriftelijke reactie zegt Dario Gamboni dan ook: ’Dit is geen moderne Hollandse beeldenstorm, maar een ordinaire diefstal om het materiaal. Een diefstal uit onwetendheid, niet om een boodschap te verkondigen’.

Ironisch genoeg was juist ’culturele educatie en groei van de gemeenschap bevorderen’ het doel van de van oorsprong Amerikaanse Anna Singer met haar museum in Laren, na het overlijden van haar man in 1943 . Ze wilde met het exposeren van hun kunstcollectie ’onbekende kunstenaars introduceren bij een groot publiek’, vertelde ze tijdens de openingstoespraak in 1956.

Voor de huidige museumdirectie in Laren was de Denker ’het allerbelangrijkste stuk uit de oorspronkelijke collectie van de Singers’, en het beeldmerk van het museum. „De beslissing over de toekomst van het beeld ligt bij het museum zelf”, zei de hoofdconservator van Musée Rodin in Parijs in januari. Op dit moment buigt de Commissie van beheer van het Singer Museum zich over de toekomst van het beeld.

In 1930 zagen de Singers het bij een overzichtstentoonstelling van Rodin in het Amsterdamse Stedelijk Museum. Ze bestelden een eigen afgietsel, dat lang in hun huiskamer heeft gestaan. Volgens Musée Rodin is het beeld zeker vijfenzeventig keer gegoten. Van de versie uit Laren, iets minder dan een meter hoog, zijn er dertig exemplaren.

De Denker was een van de figuren op de Hellepoort, een bronzen deur als toegang tot de hel in de ’Goddelijke komedie’ van Dante Alighieri. Bovenin zit de naakte mansfiguur naar voren gebogen: Dante. De dichter denkt na over zijn poëzie, als enige verstandige ziel in een wirwar van lijven en wanhopige poses. Vanaf 1901 gaf de Rodin zijn medewerkers opdracht om het beeld te vergroten tot zelfstandig beeld.

Dit zelfstandige beeld werd al in 1905 voor het eerst vernield. Nadat de burgers van de stad Parijs een inzameling hadden gehouden om het beeld aan te kopen, plaatste men tijdelijk een gipsen versie voor het Panthéon, in bronskleur geschilderd. Op 16 januari 1905 werd het aangevallen door een man met een bijl. „Denk niet dat ik gek ben”, zei de dader tegen een agent. De hongerige man had zich beledigd gevoeld: de Denker maakte op hem de indruk zijn vuist op te eten, terwijl de man zelf honger had. Vandaar dat hij hem in stukken had geslagen. Het bronzen beeld van twee meter hoog zou van 1906 tot 1922 voor het Panthéon staan, daarna werd het verplaatst naar de tuin van het Musée Rodin.

De tweede aanval op de Denker was voor de ingang van het Amerikaanse Cleveland museum in Ohio op 24 maart 1970. De twee meter hoge Denker stond daar, in navolging van de plaats van het beeld in Parijs voor het Panthéon, buiten voor de zuilen van het neo-classicistische museumgebouw. Een explosie blies de voeten en onderbenen weg. Het dynamiet was volgens de politie geplaatst door de extreem-linkse activisten van de Weatherman-groep. In die periode plaatste deze groep veel bommen bij overheidsgebouwen, als algemeen protest tegen het Amerikaanse overheidsbeleid, maar de aanslag op het beeld van Rodin werd nooit opgeëist. De reden van de aanslag op het beeld werd niet bekend.

Het Cleveland museum stond voor hetzelfde dilemma als Singer Laren nu: restaureren, opnieuw laten gieten, of laten zoals het was? Het Amerikaanse beeld was gegoten en gepatineerd (geglazuurd) ’onder supervisie van Rodin’. Een nieuwe afdruk, redeneerde men, zou te veel afbreuk doen aan de historische waarde van het brons. Ook het terugvormen van het beschadigde origineel, of invoegen van nieuwe onderdelen zou niet het gewenste resultaat opleveren. Zo werd dus besloten een beschadigd beeld te tonen, als ’historisch document’, als ’een statement voor het belang van openbare kunst en zijn kwetsbaarheid’. Het beeld staat nog steeds voor het museum, met beschadigde onderkant.

Er is weinig verschil tussen de explosie in 1970 in de Verenigde Staten en de slijptol van 17 januari in Nederland, maar toch zegt Reinier Sinaasappel van het Singer Museum niet hetzelfde te willen doen als in Cleveland. „Daar is er een statement van gemaakt. Maar wat de dieven hier hebben gedaan, is niet de moeite waard om te bewaren.”

Marco (35) uit Muiden en Rein (40) uit Muiderberg worden verdacht van de roof in Laren. Tussen 11 november 2006 en 17 januari van dit jaar zouden ze tientallen beelden hebben gestolen uit beeldentuinen en kwekerijen in het Gooi, Valkenburg, Elburg en Bilthoven. Ook zouden ze nauwe contacten onderhouden met metaalhandelaren. Tachtig procent van de bronsroven van het afgelopen jaar is verhandeld. De schade wordt geschat op 1,3 miljoen euro. Het brons van de Denker had ongeveer 350 euro kunnen opbrengen.

„Ik kan niet begrijpen dat je die weerloze kunstwerken kunt aanvallen”, zegt John Sillevis, conservator bij het Gemeentemuseum in Den Haag. Hij ziet de Denker als een van de belangrijkste beelden van Rodin. Het beeld in Laren is het enige Nederlandse exemplaar. Toch is restauratie volgens hem geen als optie. „Beschadigingen aan een bronzen beeld zijn moeilijk te restaureren. Een mogelijkheid zou zijn om in overleg met het museum in Parijs een nieuw afgietsel te maken. Maar dan verdwijnt wel de unieke sfeer.”

Beeldend kunstenaar Marc Ruygrok is ook geconfronteerd met vernieling van zijn kunstwerk. Dat stond in de openbare ruimte. In 2000 plaatste hij een lettersculptuur langs het Valleikanaal in Amersfoort: letters van 1,25 meter hoog, 2 meter diep, in messing platen. Van de tekst ’Is het waar’, aan de noordelijke oever, werden in maart van dit jaar acht letters gesloopt, de messing platen werden meegenomen.

„Het moet een enorm karwei zijn geweest, met veel lawaai”, zegt Ruygrok. Hoewel het vervelend is als je werk wordt vernield, ziet de kunstenaar ook een positieve kant: hij is nu bezig met een nieuwe tekst. „Die vernielingen zijn een teken des tijds, mensen willen blijkbaar zelfs mooie dingen kapotmaken. Vaak is het uit baldadigheid, maar je kunt ook niet overal hekken zetten.” Ruygrok is een voorstander van het presenteren van de Denker zoals hij nu is. „Het lijkt me goed om te laten zien hoe blind die dieven zijn geweest.”

Kunstenaars Gert Jan Kocken en Arnoud Holleman zijn juist vanwege de vernieling van de Denker samen een project begonnen. Kocken is als fotograaf intensief bezig met iconoclasme – zo fotografeerde hij het portret van koningin Wilhelmina dat bij de onafhankelijkheidsstrijd in Indonesië werd bewerkt met zwaarden. Holleman deed de laatste drie jaar al onderzoek naar de mythevorming rond het werk van Rodin. In Zwolle gaf hij het beeld van Adam, van Rodin, een bordje met de tekst: ’Call me’ en een telefoonnummer; de beller krijgt een tirade van Adam zelf te horen, waarin hij vertelt via welke omzwervingen hij op het plein is terechtgekomen. Het gaat de kunstenaars in hun project om het shockeffect van de vernieling.

Rodin zelf werd 1905 getroost door zijn vriend Bourdelle, ook beeldhouwer. In een brief schreef deze: „Het ongeluk met de Denker is stom. We kunnen alleen maar medelijden hebben met de dader, die arme dwaas.” Het medeleven met de beschadigde Denker in Laren valt volgens het museum tegen: de twee keren dat het beeld is tentoongesteld was er geen overweldigende belangstelling. De Commissie van beheer denkt na over de toekomst van het beeld. Ook het onderzoek naar de daders loopt nog. Het museum heropent vandaag de poorten van de beeldentuin. Maar de Denker rust in het depot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden