Essay

De schaamte voorbij: een gênante zoektocht

Beeld Flickr/John Hain

Ze is de allermenselijkste emotie: schaamte. Filosoof Coen Simon zoekt naar de oorzaak.

Volgens geheugenkenner Douwe Draaisma is de eerste herinnering niet zelden een pijnlijke. Dat geldt zeker voor de mijne: een bebloede knie nadat ik met m'n zus achter op mijn eerste fietsje van een helling de prikkelstruiken inreed.

Een andere vroege herinnering was nog pijnlijker; ik bezeerde mijn ziel. Het gebeurde aan het einde van het speelkwartier op het schoolplein van De Kleutervreugd. Nadat de juffrouw ons binnenriep stapte ik over de rand van de zandbak midden in een hondendrol, verstopt onder een laagje zand, maar groot en vers genoeg om het profiel van mijn schoenzool te vullen.

Als versteend bleef ik staan terwijl mijn klasgenootjes de hoek om renden naar de deur van de school om twee aan twee in de rij hun kleren af te kloppen en hun schoenen schoon te stampen. Na een korte stilte hoorde ik mijn naam roepen. Ik gaf geen antwoord, boog mijn hoofd en hoopte onzichtbaar te worden.

De juf keek licht geërgerd om het hoekje, maar toen ze mijn hulpeloosheid zag vroeg ze of ik me pijn had gedaan. Ik bleef zwijgen.

Water en wc-papier
Van mijn vader erf ik een lichte smetfobie - waarschijnlijk in aanleg, maar een neurose wordt natuurlijk altijd ook gecultiveerd - Pas op jongens, hier poepen de hondjes was een gevleugelde uitspraak bij ons thuis. De fobie is net niet hinderlijk genoeg om deze pathologisch te noemen, maar erg genoeg om me als kind radeloos te weten te midden van zo'n hoop viezigheid. Ten slotte droeg de juf Coen-poep-aan-zijn-schoen het plein over en schraapte met water en wc-papier de schoen weer schoon.

Het moet de eerste keer zijn geweest dat ik zo sterk de lichamelijke gevolgen van schaamte ondervond. Dit ging ver voorbij ongemak - zoals ik daadwerkelijk verlamd leek, geen woord kon uitbrengen, schichtig wegkeek van de blikken van de andere kinderen en de juf, en hoe ik als het ware in mijn eigen lichaam probeerde te verdwijnen. Maar ook de mentale val die de schaamte kan inzetten was nieuw voor mij.

Dat ik gezichtsverlies leed door zo pontificaal in zoiets minderwaardigs en abjects als een hondendrol te gaan staan sprak voor mij vanzelf en dus vond ik het ook niet ongepast om me ervoor te schamen, maar toen ik merkte dat de juf en de andere kinderen dat helemaal zo niet erg leken te vinden als ik, verdiepte de schaamte zich, ik begon me te schamen voor mijn schaamte.

Coen Simon (Eerbeek, 1972) is filosoof. Zijn laatste boek is 'Filosoferen is makkelijker als je denkt'. In 2011 won hij de Socrates Wisselbeker voor het beste wijsgerige boek.

Beeld thinkstock

Charles Darwin noemde schamen 'de meest menselijke emotie', maar het is misschien ook wel de meest ongrijpbare emotie. Niet alleen doordat het ons zomaar overvalt en machteloos maakt, maar ook doordat schaamte zich doorgaans voor zichzelf lijkt te schamen. Er kleeft altijd iets kinderachtigs aan.

Het gegêneerd zoeken naar een houding hoort zo als vanzelf bij de vele 'eerste keren' die elkaar opvolgen in je jeugd, dat je geneigd bent te denken dat volwassenheid en zelfontplooiing vooral iets te maken hebben met het overwinnen van je schroom. Alsof wie zich niet langer hoeft te schamen pas echt zichzelf kan zijn

Maar wie de vele verschijningsvormen van schaamte gadeslaat op de gelijknamige expositie in het Gentse Museum Dr. Guislain krijgt eerder de indruk dat deze emotie de mens juist maakt tot wie hij is.

Sociale pijn
Het museum toont Jim Dine's hiernaast afgebeelde etsen van schaamhaar, beelden van schaamtestraffen en beschamingen, een intrigerend fotodocument van twintig jaar badmode aan een New Yorks strand, maskers, peniskokers, tatoeages, het eerste vrouwelijk naakt op televisie, en veel voorstellingen van de zondeval uit de Torah, de Koran en de Bijbel - waaronder twee panelen van het 'Lam Gods' met de in berenvellen gehulde Adam en Eva die in de preutse negentiende eeuw de naakte versie van de gebroeders van Eyck vervingen. Zelfs voor het afbeelden van schaamte kunnen we ons schamen!

Schaamte is sociale pijn, vindt de socioloog Joop Goudsblom. Wie zich schaamt "beseft dat hij aanstoot heeft gegeven en zich nu in een kwetsbare weerloze positie bevindt, overgeleverd aan het onwrikbaar negatieve oordeel van anderen". Ook al kan dit inbeelding zijn, schrijft Goudsblom, het effect is hetzelfde: "De persoon wordt teruggeworpen op zichzelf, hij of zij is een moment helemaal alleen, en kan in dat isolement tot inkeer komen".

In hoeverre bestond de oorzaak van mijn schaamte op het schoolplein uit inbeelding? Waar schaamde ik mij eigenlijk voor? De onoplettendheid en besmeurdheid die ik mijzelf aanrekende, bleken uit de reacties helemaal niet zo negatief te worden beoordeeld. Dat was dan misschien inbeelding geweest, maar juist daardoor bleef ik even weerloos tegenover het oordeel van de ander, aangezien ik me door zoiets futiels als een drol had laten beschamen. Maar buiten de aanwezigen op het schoolplein was er nog een ander in wiens blik ik mij beschaamd had. Dat was natuurlijk mijn vader die mij er niet alleen voor had gewaarschuwd op te letten waar ik liep, maar die de drol ook tot een groot onrein kwaad had verheven.

Onoplosbare tegenspraak
Dat de vroegste herinneringen nogal eens een pijnlijke aanleiding hebben valt gemakkelijk functioneel te verklaren: het heugen van pijn kan je behoeden voor misstappen. De val met mijn fietsje leerde me in ieder geval dat het met iets zwaars achterop moeilijker sturen is. Maar wat leerde de drol? Ik had er misschien iets van kunnen leren als de situatie niet zo'n onoplosbare tegenspraak in zich droeg. Naar welk oordeel moest ik nu luisteren, naar het publieke oordeel van het schoolplein of naar de stem van mijn vader? Naar het volk of naar het geweten?

Je zou deze beschaming mijn persoonlijke Genesis kunnen noemen. Geen appel maar een drol staat aan de oorsprong van mijn mores. Want ook de schaamte van de zondeval staat in het teken van dit conflict. Welke wet doet ons beslissen niet te luisteren naar een medebewoner van de Hof van Eden en wel naar Gods woord?

De zondeval voltrekt zich op het moment dat Eva niet kan bedenken waarom de slang eigenlijk zou liegen over de vrije toegankelijkheid tot het fruit van de boom van de kennis van goed en kwaad. En inderdaad, hoe kunnen we het haar kwalijk nemen: als je nog niet van de boom van de kennis van goed en kwaad hebt gegeten, hoe moet je dan weten wat wel en niet mag?

Morele sfeer
Waarom wel eten van alle andere bomen 'met heerlijke vruchten', maar niet van die ene boom? Het uitblijven van een antwoord op deze vraag tekent de menselijke conditie. De zondeval moeten we niet zien als een gebeurtenis, maar als de morele sfeer waarin de mens onherroepelijk leeft: we moeten handelen zoals 'het hoort' zonder dat we ooit objectief kunnen beslissen hoe het hoort. "De diepste schaamte", schreef de Duitse filosoof Karl Jaspers, "is als het oneindige zwijgen uit het bestaan dat weet heeft van zichzelf zonder zichzelf te kennen."

En dit is wat appel en drol ons leren. Schaamte is het enige adequate antwoord op de oorsponkelijke onwetendheid van de mens. Nadat Adam en Eva het fruit in bezit namen dat van niemand was "gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren. Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van." Dat is wat schaamte doet: ze verstopt iets om iets anders te laten zien. Of beter nog: ze gebruikt alleen het gebaar van het verbergen om iets aan het licht te brengen wat niet simpelweg kan worden aangewezen. God weet zelfs pas dat ze van het verboden fruit hebben gegeten als hij de kenmerkende eigenschappen van schaamte ziet.

Beeld thinkstock

Dat is misschien wel de belangrijkste les van Genesis: schaamte is geen straf voor een zonde, maar de kleding die hoort bij de naaktheid van ons lot als schuldig wezen. Schuldig, omdat we zonder het goede te kennen toch het goede moeten doen. Met bloot heeft die naaktheid niets te maken. Want 'de liefdevolle blik bekleedt ook het naakte' (F. van Raalten).

Versneden
De relatie tussen de blik en onze naaktheid wordt op de tentoonstelling in Gent treffend ontrafeld in de film 'Beginnings' (2005) van de Nederlandse kunstenaar Roy Villevoye, waarin we twee naakte Asmatters door het regenwoud van het Indonesische Papoea zien lopen. Aanvankelijk doen de beelden denken aan een klassiek etnografisch document, totdat ze worden versneden met de scènes van twee ongeklede blanken in een Nederlands landschap.

De kijker wordt geconfronteerd met zijn eigen blik. Gewend aan het etnografische genre zagen we niet de naaktheid van de Asmat, maar het beeld van een 'primitieve cultuur'. Zodra we een blanke man en vrouw zich op een heideveld zien ontkleden raakt de vanzelfsprekende blik gegêneerd. Ik voelde me betrapt op m'n eigen cultureel gepreoccupeerde schaamte. We denken aan nudisme en niet aan een 'natuurlijke' vorm van cultuur. Zeker als dat beeld wordt gespiegeld aan de daaropvolgende scène waarin het Asmat-paar wordt gevraagd kleren aan te trekken voor de camera.

Pas als ze kleren aan hebben realiseer je je hun eerdere naaktheid. Omdat het pertinent niet het bloot is wat schaamtevol is aan deze film, maar de schaamte over ons kijken, onthult deze video de kenmerkende werking van 'deze meest menselijke emotie'. Schaamte is een morele ruimte die kan ontstaan in de interactie tussen de schroomvalligheid van de kijker en de gêne van de bekekene, waarbij we elkaars gedrag niet onmiddellijk aanvallen of afwijzen.

Moreel geladen blik
Dat is ook wat er gebeurde op het schoolplein. Met de poep aan mijn schoen trof de juf mij in mijn naaktheid, maar wees mijn kleinzieligheid niet af. In de gênante situatie kunnen we ons bewust worden van onze moreel geladen blik die voortdurend zegt hoe het eigenlijk hoort, en juist daardoor zijn we in staat onze stelligheid over de norm in twijfel te trekken.

Dit is wat Van Raalten existentiële schaamte noemt: "Overal waar de mens spreekt, handelt, zichzelf realiseert en daardoor, onuitgesproken, vraagt om erkenning van zijn existentie, schaamt hij zich voor zijn ontoereikendheid zijn diepste zelf tot uitdrukking te brengen." Tegelijkertijd werkt deze schaamte "als blijvende kritische instantie, wakend voor oprechtheid, authenticiteit, hoewel men zich bewust blijft altijd te handelen in een nooit ten volle overwinbare onoprechtheid".

Meiro Koizumi onthult dit schaamtevolle bewustzijn in zijn video-installatie 'Where the Silence Fails' (2013). Hij vertelt het absurde verhaal van de Japanse kamikazepiloot Tadamasa Itazu. Die moest door een technisch defect aan zijn toestel een noodlanding maken en slaagde daardoor niet in zijn fatale opzet. Itazu ging een leven lang gebukt onder een diepe schaamte.

Menselijkheid
De kunstenaar laat Itazu om vergiffenis vragen aan een 'succesvolle' kamizevlieger, door hem zowel de rol van zichzelf als die van zijn gestorven maat te laten spelen. In het intens in beeld gebrachte ongemak ervaart de kijker tegelijk met Itazu hoe de schaamte onze menselijkheid bewaakt.

Ik weet dat ik voor mijzelf spreek als ik dit beweer. Als kind van een moeder die haar vroege jeugd in een Jappenkamp doorbracht heb ik lange tijd niet de Duitser maar de Japanner als onmens gezien.

Ik wist niet dat er van die blik nog steeds iets in mij over was, totdat ik tijdens deze video-installatie voelde hoe mijn onbewuste afkeuring nog verder verbrokkelde en mij het naakte lot van een mens toonde die gebukt gaat onder een onbarmhartige norm.

De expositie 'Schaamte' is tot 29 mei te zien in museum Dr. Guislain te Gent

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden