De samenleving op de sofa

goeroes | Interview | Psychoanalytici maken bij het grote publiek furore als cultuurcriticus. De autoriteit waarmee ze worden bekleed is onterecht, stelt filosoof Filip Buekens. 'Het oogt diepzinnig, maar wat zeggen ze nu precies?'

Antwoord op de grote maatschappelijke vragen? Daarvoor moet je tegenwoordig bij psychiaters en psychologen zijn, zo lijkt het. Neem Paul Verhaeghe. Deze Vlaamse hoogleraar klinische psychologie stelt dat 'autoriteit' in onze samenleving 'verloren is gegaan'. Hij is niet de enige die zich cultuurkritisch uitspreekt. Dirk de Wachter (psychiater te Antwerpen) meent dat we in 'borderline times' leven en volgens Damiaan Denys (Psychiater en filosoof, ook uit Vlaanderen) is er sprake van een 'angstcultuur'.

Een tijdje terug, in 2013, zei De Wachter in een interview met Trouw al 'dat de psychiaters in dit land nu kennelijk de cultuurcritici zijn'. Die status lijkt alleen maar verder te groeien. Ze mogen aanschuiven bij het tv-programma 'Zomergasten' (Denys afgelopen augustus), schrijven cultuurkritische beschouwingen en op een uitverkochte thema-avond, georganiseerd door Filosofie Magazine, legde het trio vorig jaar Nederland op de sofa.

Maar niet iedereen is onder de indruk van hun populariteit. "Ze hebben de aantrekkingskracht van de goeroe die grote woorden over de samenleving niet schuwt," zegt Filip Buekens, docent analytische filosofie (Tilburg en Leuven). Buekens is auteur van 'Freuds vergissing' (2006) en 'Jacques Lacan: een proefvlucht in het luchtledige' (2006). Beide boeken zijn gedetailleerde ontledingen van de psychoanalytische methode. Precies de methode waar het genoemde drietal zich op baseert. Buekens: "Psychiaters zijn enigmatische figuren die gezag uitstralen. Maar dat verklaart hun populariteit slechts ten dele. Er gaat een discrete charme uit van de psychoanalyse."

Laten we beginnen met de bewering van Verhaeghe dat autoriteit minder vanzelfsprekend is dan grofweg halverwege de vorige eeuw. Daar valt toch weinig op af te dingen?

"Mee eens. Ik ben het voor alle duidelijkheid dus niet op alle fronten oneens met de cultuurkritiek van Verhaeghe en zijn collega's. Vaak kan ik daar best in mee gaan. Problematisch is echter de manier waarop die kritiek tot stand komt. Ze heeft een neiging tot complotdenken. Dit is het gevolg van de concepten die de psychoanalyse hanteert. Die zijn omstreden."

Waarom? Bij psychoanalyse denk ik aan het onbewuste dat ons gedrag in belangrijke mate bepaalt. Onderzoek door cognitiepsychologen laat toch ook zien dat we niet altijd baas in eigen huis zijn.

"Alleen baseren die cognitiepsychologen zich op wetenschappelijk onderzoek. Hun hypotheses toetsen ze volgens strenge eisen en ze maken gebruik van representatieve testpanels. Die empirische onderbouwing ontbrak bij Sigmund Freud, de vader van de psychoanalyse. Hij hoorde enkele patiënten uit over hun dromen en vond dat zijn conclusies van toepassing waren op alle mensen. Een ander verschil met cognitiepsychologen is dat Freud alle gedrag herleidt tot motieven uit de kindertijd. Die zouden ten grondslag liggen aan latere fobieën, die enkel de psychotherapeut kan behandelen."

Hoe belanden Freuds begrippen in het werk van Verhaeghe en zijn collega's?

"Verhaeghe en in mindere mate De Wachter en Denys gebruiken sleutelconcepten uit deze discipline voor hun cultuurkritiek. Volgens Verhaeghe zou de patriarchale of fallische autoriteit ten grondslag liggen aan de 'Greed is good'-ideologie van de afgelopen 25 jaar. Mannen willen altijd de grootste hebben, staat er in zijn boek 'Autoriteit', en deze penisnijd zou weer hebben geleid tot een piramidale pikorde en allerlei vormen van onderdrukking. Een dubieuze redenering. Als je naar verklaringen zoekt, moet je empirische aanwijzingen hebben en over statistisch materiaal beschikken. Dit materiaal heeft Harvard-psycholoog Steven Pinker wel bij elkaar gebracht en wat blijkt? Door de eeuwen heen is het geweld sterk afgenomen. Maar dit is moeilijk in overeenstemming te brengen met een concept als fallische autoriteit."

Maar elke discipline heeft toch zijn eigen jargon dat niet meteen duidelijk is voor buitenstaanders?

"Mijn bezwaar is, laat daar geen misverstand over bestaan, niet dat begrippen uit de psychoanalyse ingewikkeld zijn. Problematisch is dat ze leeg zijn, of open. Het blijft vaag wat de fallische autoriteit nu precies inhoudt en waar je die kunt vinden. Die vaagheid is niet onschuldig, ze maakt dat je die begrippen te pas en te onpas kunt inzetten.

Datzelfde geldt voor de doodsdrift, nog zo'n kernbegrip uit de theorie van Freud. Hij vond het uit na de Eerste Wereldoorlog, toen soldaten met oorlogstrauma's terug naar huis kwamen. Zeker, er bestaat een neiging tot het destructieve. Maar hoe verhelderend is het om deze neiging door een concept als doodsdrift te vervangen? Het oogt diepzinnig, maar wat wordt er nu precies mee gezegd? Hierin is de charme van de psychoanalyse gelegen. Iedereen kan de concepten uit deze discipline voor het karretje van de eigen ideologie spannen."

Dit is de klassieke kritiek op de psychoanalyse: ze laat zich nooit weerleggen. Zo'n tachtig jaar geleden formuleerde Karl Popper dit bezwaar al. Maar Buekens gaat nog een stap verder. Hij noemt de psychoanalyse een 'pseudohermeneutiek'.

"We zijn wezens die zoeken naar samenhang, ook als die er niet is. Het leidt tot een dramatisering van de werkelijkheid. Psychoanalytici zijn hier meesters in. Met als gevolg dat de psychoanalyse fungeert als de ultieme betekenismachine. Er is niets wat zonder bedoeling gebeurt, en je moet die bedoeling zien te achterhalen. Enkel de psychoanalyticus zou hiertoe zijn toegerust. Deze speciale gave leidt gemakkelijk tot goeroe-achtige trekjes."

Hoe uit zich dat?

"Doordat de psychoanalyse alles, maakt niet uit wat, in een pseudo-coherent kader weet te persen. Binnen de discipline heeft elke gebeurtenis betekenis, zelfs iets doodnormaals als traplopen. Dit wist Freud te duiden als een seksueel symbool. De toenemende ademnood, het toewerken naar een hoogtepunt. Hij zag er 'het ritme van de coïtus' in terug. Overal zijn geheime betekenissen, je moet ze enkel ontsluieren - een taak die de psychoanalyticus graag op zich neemt. Niet voor niets was het codewoord van Lacan 'Ik begrijp u!'"

En wat gebeurt er als de hele samenleving op de sofa gaat?

"Dan zien we diezelfde dramatisering, maar dan van de maatschappij. Ter onderbouwing van zijn centrale these verwijst Verhaeghe in Autoriteit naar het Oedipuscomplex, vermoedelijk Freuds beroemdste concept. Dit zou duiden op de neiging van zonen om hun vader als rivaal te zien. Een vergaande bewering die, opnieuw, niet stoelt op empirische gegevens. Toegepast op het betoog van Verhaeghe: ineens gaat het niet meer over gezagsverhoudingen die in de loop van de tijd verschuiven, maar is er een drama gaande tussen de generaties dat wordt aangejaagd door duistere processen. Alleen lokaliseert Verhaeghe die niet meer in het onbewuste, maar in de maatschappij."

Kunnen auteurs dan nog wel gebruik maken van aansprekende beelden?

"Natuurlijk mag iemand een beeldspraak gebruiken om zijn standpunt te verduidelijken. Kenmerkend aan de psychoanalytische benadering is dat het bij die pakkende beelden blijft en de empirische onderbouwing vaak ontbreekt. Zo weet Verhaeghe zeker dat het tegenwoordig met steeds meer mensen steeds minder goed gaat. Een heel stellige uitspraak, die hij alleen kan volhouden door voorbij te gaan aan relevant onderzoek, bijvoorbeeld van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Dit duidt er telkens weer op dat mensen grosso modo juist tevreden zijn met hun leven, dat geweld afneemt, dat die ongelijkheid alleen maar afneemt. Alleen is dit feit veel moeilijker in te passen voor de psychoanalytici die menen dat de samenleving zo ziek is dat ze op de sofa moet."

Paul Verhaeghe treedt dinsdag in Vught op tijdens het seminar 'De nieuwe organisatie - over identiteit en horizontale autoriteit'. Locatie: ZIN, het klooster voor zingeving en werk, Boxtelsweg 58, Vught. Tijd: van 09.30 tot 17.00 uur

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden