De rust na drie veldslagen Van Iterson ijvert voor behoud sluizencomplex Aduarderzijlen

Wanneer Ren van Iterson op de oude sluis bij Aduarderzijl staat en geniet van de stilte, de weidse blik over het Reitdiep en boerderijen aan de horizon denkt hij onwillekeurig aan een kuil met doden. Want ergens in de omgeving van de oude sluizen moeten ze toch begraven zijn, de doden die vielen bij de drie veldslagen bij Aduarderzijl.

HANS DE PRETER

Niet bekend

Van Iterson, historicus, geboren in Leiden en al jaren woonachtig in het arcadische terpdorp Feerwerd, is in de ban van de Aduarderzijlen. Dat is een oud sluizencomplex aan het Reitdiep, de rivier die de stad Groningen verbindt met de zee en die in vroeger eeuwen voor die stad van levensbelang was.

Van Iterson (39) heeft zich sinds 1989 met veel succes ingespannen voor het herstel van het sluizencomplex. Dat is sindsdien door de minister van cultuur op de Monumentenlijst geplaatst; ook is er onlangs anderhalf miljoen gulden beschikbaar gekomen voor een opknapbeurt van de sluizen, die langzaam in verval raakten. Wie bovenop de sluis staat en uitkijkt over het vredige Reitdiep, met eeuwenoude dijken die oorspronkelijk al in de twaalfde eeuwen door monniken werden aangelegd, kan zich inderdaad moeilijk voorstellen dat hier ooit gevochten moet zijn. Maar dat gebeurde toch in het begin van de Tachtigjarige oorlog en in het Rampjaar 1672. Het moet er zeer bloedig aan toe zijn gegaan rond de sluis.

Verpauperd

Geschiedenisleraar Van Iterson weet er alles van en kan er boeiend over vertellen. Hij is voorzitter van de in 1989 opgerichte Stichting Herstel Aduarderzijlen, waarvan de leden de verpauperde historische sluizen wilden behoeden voor definitief verval. Volgens de leden van de stichting, waaronder amateur-historici uit de omgeving, heeft het complex grote historische waarde.

Sluizen zijn Nederlandse uitvindingen. Deze sluizen dateren in oorsprong van 1400 en werden door de monniken gebouwd. Maar de huidige versie stamt uit 1706. Alleen in Groningen en Friesland zijn nog dergelijke oude constructies: elders in het land werden de sluizen voortdurend vernieuwd. De sluizen bij Aduarderzijl behoren dus tot de oudste van Nederland. Maar als historicus is Van Iterson vooral geboeid door de rol die de sluizen in de regionale geschiedenis speelden.

"Het sluizencomplex was vroeger van groot belang: wie de sluis in handen kreeg, kon de scheepvaart naar de stad Groningen beheersen. Ook kon men wanneer men dat wilde, de omgeving onder water zetten door bij vloed de sluisdeuren open te zetten. Graaf Willem Lodewijk van Nassau zag die strategische waarde duidelijk in en bouwde er daarom in 1580 een schans om de sluizen te verdedigen" , aldus Van Iterson.

"In 1593 werd de schans belegerd door de Spanjaarden. Op dat moment waren er slechts 150 Staatsgezinde soldaten onder leiding van vaandrig Herman Ophof. Ze hadden geen schijn van kans tegen de ongeveer 3000 man Spaanse troepen: maar ze weigerden zich over te geven. Ze werden tot de laatste man om zeep geholpen" , aldus Van Iterson. "Maar een jaar later stuurde Prins Maurits er het Staatse leger op af onder leiding van Willem Lodewijk. Dat heeft vervolgens weer de hele Spaanse bezetting van die schans vermoord. Nadat aldus de Aduarderzijlen weer in Staatse handen waren kon Groningen vervolgens worden veroverd."

Voorvaderen

Van Iterson heeft zelf ook speciale banden met de Tachtigjarige oorlog. Zijn voorvaderen waren Schotten die in dienst van de Republiek der Verenigde Nederlanden tegen de Spanjaarden vochten. Ze zijn sindsdien in Nederland gebleven. In zijn jeugd in Leiden vierde hij jaarlijks op 3 oktober Leidens ontzet. Nu hij op het platteland in Groningen woont en zich er met grote inzet heeft gestort op de regionale geschiedenis van het gebied ten westen van de stad Groningen, merkt hij dat ook in dit gebied de Tachtigjarige Oorlog fel heeft gewoed. En dat daar weinig over bekend is. "Je leest altijd over het beleg van Leiden, Zaltbommel, Haarlem of Alkmaar: dat kent iedereen. Maar ook in dit gebied is hevig gevochten. Het Noorden was een rijk gebied met boeren en Groningen had een belangrijke handelsfunctie. De strijd om de Aduarderzijlen was dus ook van groot belang in de Tachtigjarige oorlog."

In 1672, toen Nederland werd aangevallen door Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Munster en Keulen, werd er opnieuw hard gevochten bij de sluizen en de schans bij Aduarderzijl. "In dat jaar wilde de bisschop van Munster, Bernard van Galen - bijgenaamd 'Bommen Berend' - de stad Groningen veroveren. Hij besefte wat laat dat de Aduarderzijlen de sleutel vormden voor de verovering van die stad en hij toog, op 1 augustus, met 10 000 man op naar dit sluizencomplex. Maar hij had kennelijk slechte verkenners vooruitgezonden want achter de dijk lagen troepen die hij niet opmerkte. Het ging om een detachement Schotse dragonders onder Colonel Stuart, die samen met twee Groningse jonkers, Clant en Ripperda, de troepen van Bommen Berend in de flank aanvielen. De bisschop moet gigantische verliezen geleden hebben en mede daardoor is hij er uiteindelijk niet in geslaagd om Groningen te veroveren. Eind augustus blies hij de aftocht" , aldus Van Iterson. Op 28 augustus viert Groningen nog jaarlijks het ontzet van 'Bommen Berend'.

In zijn ijver om de Aduarderzijlen te behouden hees Van Iterson - die als hobby de doedelzak bespeelt - zich in 1990 in het oude Schotse uniform van Colonel Stuart en toog naar Groningen. Daar vroeg hij de stad Groningen om nu eens wat terug te doen voor de Aduarderzijlen, waar de stad twee keer voor verovering was behoed. Van Iterson kreeg bij zijn pogingen overigens ook steun van oud-staatssecretaris drs. Jaap Scherpenhuizen, prominent inwoner van het gehucht Aduarderzijl en ook bestuurslid van de Stichting Herstel Aduarderzijlen.

De pogingen van Van Iterson en Scherpenhuizen hebben dus resultaat gehad: binnenkort wordt begonnen met de herstelwerkzaamheden. Die worden waarschijnlijk afgerond in 1994: dan is het precies 400 jaar geleden dat de Aduarderzijlen op de Spaanse troepen werden veroverd.

Van Iterson heeft als oud-inwoner van de Randstad zijn draai helemaal gevonden op het zeer rustige platteland van Groningen. Hij spant zich voor de Aduarderzijlen ook in, omdat dat het ligt in een fraai gebied waar het wandel-toerisme zich steeds meer ontwikkelt. De wandelaars kuieren over de dijk of kijken vanaf het terras van het oud-bruine cafe Hamming in Garnwerd uit over het landschap dat in de jaren dertig door schilders van de groep De Ploeg in helle kleuren werd afgebeeld. "Als het koolzaad bloeit aan de overkant van het Reitdiep, dan is dat zo'n felle streep van schoonheid: dat vind je nergens in Nederland. Als je de terpen ziet, de romaanse kerken, de slenken, prielen en geulen, dan kun je je voorstellen hoe het hier vroeger geweest moet zijn. Dan besef je dat je een heel klein onderdeel bent in een heel langdurig proces van langzame verandering." De reden dat hij zich inzet voor regionale geschiedenis, is volgens hem haast van religieuze aard. "Af en toe sta ik in mijn tuintje op de terp in Feerwerd te spitten en vind ik scherfjes aardewerk. Dan besef je weer hoe lang hier al gewoond wordt. Dan voel ik het als een verplichting om mijn omgeving goed te beheren en na te laten aan de generaties die na ons komen."

Van Iterson houdt zich inmiddels al weer bezig met de organisatie van een grote sloepenrace bij Aduarderzijl op 29 augustus, genoemd naar de soldaat die er in 1593 de geest gaf: de 'Vaandrig Herman Ophof Sloepenrace'.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden