troika laundromat

De Russische witwasmachine loopt ook door Nederland

Beeld Brechtje Rood

Via een complex systeem van anonieme vennootschappen in belastingparadijzen heeft de Russische Troika Bank miljarden witgewassen. Tientallen miljoenen daarvan lopen door Nederland, via een voormalig onderdeel van ABN Amro.

Het is makkelijk verdiend, voor Sergei Roldoegin. De Russische cellist, vooral bekend door zijn banden met jeugdvriend en huidig Russisch president Vladimir Poetin, krijgt op 10 augustus 2010 746.900 dollar overgemaakt. Of beter gezegd, het geld wordt bijgeschreven op een Zwitserse bankrekening van de Russische bank RCB op naam van International Media Overseas S.A., een bedrijfje op de Britse Maagdeneilanden waarvan Roldoegin de eigenaar is.

De transactie is in alle opzichten uniek te noemen. Misschien wel het meest omdat Roldoegin altijd heeft laten weten een gewone man te zijn, zonder al te veel bezittingen of überhaupt interesse in zaken. “Ik heb een appartement, een auto en een datsja”, zegt hij in 2014 tegen The New York Times. “Ik heb geen miljoenen.” Dat is op het moment dat veel mensen in de kring rond de Russische president op een Amerikaanse sanctielijst terechtkomen, als gevolg van de annexatie van De Krim door Rusland. Zo niet Roldoegin, die als eerste cellist van het Mariinsky Theater Orkest minder in het oog springt dan de doorsnee miljardair-zakenman die de kleine kring rond Poetin domineert.

Uniek is de transactie ook omdat er geen ­tegenprestatie tegenover staat. Onderliggende contracten laten zien dat het gaat om een boetebetaling voor het niet leveren van aandelen Rosneft, die International Media Overseas zou kopen. Maar het koopcontract wordt tegelijkertijd opgesteld met een contract voor de ontbinding daarvan. Van het begin af aan is duidelijk dat het enige doel is om geld over te maken naar het bedrijfje van Roldoegin, zonder dat er ook maar een aandeel Rosneft wordt verhandeld.

Troika Laundromat

Roldoegin is een van de namen die opduiken in een gigantische witwasmachine, die is ontdekt in gegevens in handen van onderzoekscollectief OCCRP en de Litouwse nieuwssite 15min.lt. Zij kregen via verschillende bronnen ruim 1,3 miljoen banktransacties, e-mails, rekeningen en juridische documenten van twee Litouwse banken in handen. De gegevens over deze ‘Troika Laundromat’, te zien op transacties tussen 2006 en 2013, deelden zij met 21 mediapartners over de hele wereld, waaronder Trouw, Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico en De Groene Amsterdammer in Nederland.

Die witwasmachine steekt zo in elkaar: miljarden aan dubieus verkregen geld verlaten Rusland via banken in Litouwen, die het geld doorsluizen naar andere landen. Vaak gaat dat niet rechtstreeks maar via grote Europese banken. Daaronder zijn ook onderdelen van ABN Amro die in 2007 werden verkocht aan Royal Bank of Scotland. Tel daarbij op een netwerk van anonieme bedrijven in belastingparadijzen over de hele wereld dat vanuit Rusland is opgezet. Resultaat is een wasmachine waarin geld rond en rond en rond gaat zonder dat van buitenaf nog is te zien waar het vandaan komt.

Komt het geld eenmaal uit de wasmachine, dan wordt het besteed aan bijvoorbeeld juwelen, extreem dure superjachten, vastgoed of aandelen. En zelfs dan is vaak nog onduidelijk voor wie die zijn bestemd. De betaling aan ­Roldoegin is in dat opzicht afwijkend van veel andere in het lek: uit de gegevens van de zogeheten Panama Papers valt te achterhalen dat International Media Overseas in handen is van de cellist, zodat te zien is dat hij profiteert van de transactie. Wat hij vervolgens met het geld doet – of dat hij fungeert als stroman voor de werkelijke begunstigde van de miljoenen – is uit de data niet te achterhalen.

De witwasketen

Het geld in deze witwasmachine is onder andere afkomstig uit bekende Russische fraudezaken. Bijvoorbeeld de veelbesproken Magnitsky-zaak, een enorme belastingfraude bij het bedrijf Hermitage Capital van de Amerikaanse investeerder Bill Browder. Zijn advocaat Sergei Magnitsky ontdekte de fraude, maar werd vervolgens zelf gevangengenomen en gemarteld, waarop hij in 2009 stierf in de gevangenis. Ook worden vele miljoenen witgewassen die voortkomen uit gesjoemel met brandstofprijzen op het internationale vliegveld van Moskou.

Aan de basis van de witwasketen staat de Russische Troika Bank. Die koppelt de Litouwse banken aan een web van tientallen anonieme bedrijven in belastingparadijzen, zo blijkt uit de gelekte data, waar de miljarden heen en weer schieten tot de herkomst niet langer is te achterhalen. Komen er op een dag miljoenen binnen bij Quantus Division Ltd, een bedrijf op de Britse Maagdeneilanden opgezet door Troika, dan verlaat het vaak dezelfde dag dat bedrijf alweer richting de volgende huls in Panama, Cyprus, de Seychellen of de Bahama’s. Er wordt verwezen naar facturen waarvan de bedragen niet kloppen, contracten die tot niets verplichten en leningen die niet worden terugbetaald.

Alle transacties in de ‘Laundromat’ tellen samen op tot ruim 6 miljard euro. Daarin zitten echter veel dubbeltellingen, omdat de brievenbusmaatschappijen die Troika heeft opgezet geld vaak meerdere malen aan elkaar overboeken. Voor zover valt te reconstrueren gaat er naar schatting 3,4 miljard euro de witwasmachine in, en komt er 3,5 miljard euro weer uit.

Voordat het geld vanuit Rusland terechtkomt op, in het geval van Roldoegin, een Zwitserse bankrekening, legt het vaak een lange weg af door meerdere landen. Regelmatig passeert het ook grote westerse banken. In contracten uit de gelekte data duiken namen op van de Duitse Commerzbank, het Zwitserse UBS en de Amerikaanse Citibank. En het Nederlandse ABN Amro.

Tussenstop ABN Amro

ABN Amro wordt onder meer als tussenpartij genoemd bij betalingen die de offshorebedrijfjes Kentway en Delco Networks doen aan Cabot Marketing Corporation. Al die bedrijven zijn opgericht door Troika Bank. Ze maken deel uit van de witwasmachine waarin zij eindeloze betalingen aan elkaar verrichten, via hun rekeningen bij de Litouwse Ukio Bankas. In totaal wordt ABN Amro genoemd als intermediair bij zo’n 190 miljoen euro aan transacties.

De opvallendste betalingen waar ABN Amro in wordt genoemd zijn die van Dino Capital, een bedrijf dat op papier is gevestigd in Panama. Uit dat bedrijf ontvangt Sergei Roldoegin vanaf augustus 2010 een stroom aan betalingen. ABN Amro N.V., een onderdeel dat in 2007 werd overgenomen door Royal Bank of Scotland, maar nog tot 2010 ABN Amro bleef heten, treedt in deze reeks overboekingen op als tussenstop voor transacties van Ukio Bankas, de Litouwse bank van Dino Capital, naar de chique Zwitserse bank Wegelin & Co. Die bank werd al in 1741 opgericht en trad op als vermogensbeheerder voor de allerrijksten. Lange tijd was dat de oudste bank van Zwitserland, tot het in 2013 de deuren moest sluiten toen de Amerikaanse justitie een boete van 74 miljoen dollar oplegde omdat het rijke Amerikanen had geholpen met belastingontduiking.

Volgens het contract waarin ABN Amro wordt genoemd, gaat het geld van Litouwen, via Nederland naar Zwitserland. Het lijkt erop alsof Wegelin voor die transacties een rekening op eigen naam bij ABN Amro gebruikt. Die handelwijze is de Zwitsers niet vreemd – in de aanklacht van de Amerikaanse justitie uit 2013 wordt Wegelin verweten een rekening die het heeft bij UBS in de Verenigde Staten te hebben misbruikt om zwart geld illegaal vanuit Zwitserland naar de VS te krijgen.

Volgens de Financial Action Task Force, opgericht door de G7 en de Europese Commissie in de strijd tegen witwassen, is het risico op misbruik van dit soort rekeningen hoog. Banken hebben geen zicht op wie de klanten zijn die via deze rekeningen transacties laten lopen. Laat staan dat ze een idee hebben waarvoor de transacties dienen. Daarom is het essentieel dat de bank die als doorgeefluik fungeert, weet dat de banken met wie ze zaken doet wel deugen.

Volgens beleidsadviseur Dick Crijns van de Fiod en het speciale antiwitwascentrum AMLC, zijn er signalen dat dergelijke internationale bankrekeningen vooral worden gebruikt door professionele witwassers. Na het bekijken van de betalingsstromen laat hij weten dat het antiwitwascentrum op dit moment al met de aangesloten partners, waaronder banken en universiteiten, dergelijke fenomenen onderzoekt.

Ook de manier waarop Sergei Roldoegin geld ontvangt is bekend bij het AMLC, zegt Crijns. “Soortgelijke vormen worden vaker gebruikt bij witwastransacties”, zegt hij over het aangaan van een overeenkomst die gelijktijdig wordt geannuleerd en waarna een schadevergoeding wordt betaald voor het niet nakomen van de overeenkomst. “Dat wordt vaak enkel gedaan als legitimatie voor het overmaken van geld.”

Wel signalen, geen actie

Er zijn signalen dat er iets mis is met Ukio en Wegelin. Al begin 2012 wordt Wegelin door de Amerikaanse justitie op de korrel genomen, maar de betalingen die via Amsterdam lopen blijven doorgaan tot de sluiting in 2013. Datzelfde jaar wordt ook Ukio gesloten, door de Litouwse financiële toezichthouder.

Dat is rijkelijk laat, want bij Ukio zijn er dan al veel langer signalen dat er iets niet in de haak was, zegt de huidige toezichtsbaas Vitalijus Gailius tegen journalisten van OCCRP. Na zijn aantreden in 2010 ontdekt hij dat veel van zijn medewerkers jarenlang door Ukio zijn omgekocht om de bank de hand boven het hoofd te houden. “Zelfs de meest senior toezichthouders ontvingen geld van Ukio. Het was een verfijnde manier van omkoping.”

De meest pikante betaling van Ukio gaat echter naar politicus Violeta Boreikienė, die via een vastgoedtransactie een miljoen krijgt toegespeeld van de bank. Boreikienė is de vrouw van Romualdas Boreika, van 2006 tot 2010 de hoogste man van de Litouwse financiële toezichthouder. “Ukio had sancties moeten krijgen”, zegt Boreika’s opvolger Gailius, “maar het zal wel moeilijk zijn om straffen uit te delen wanneer je zelf banden hebt met de bank.”

In 2010 kan het niemand meer ontgaan dat er op grote schaal wordt gefraudeerd bij Ukio. In mei van dat jaar publiceert de Belgische krant De Tijd dat er via de Belgische tak van ING 1,7 miljard euro is witgewassen: geld afkomstig van rekeningen bij Ukio, ING fungeerde in dit geval als doorgeefluik. Bij de sluiting in 2013 en de vlucht van de eigenaar naar Rusland, heeft de bank zeven jaar lang ongestraft geld vanuit Rusland kunnen witwassen.

De betalingen die Ukio doet via de Nederlandse rekening van ABN Amro, dan al lang over naar Royal Bank of Scotland, blijven na 2010 echter gewoon doorgaan. In 2013 vindt de laatste betaling plaats met verwijzing naar contracten waarin ABN Amro wordt genoemd.

Alert zijn

Heeft ABN Amro, of Royal Bank of Scotland die het betreffende onderdeel heeft overgenomen, gezien waar het aan meewerkte, of had de bank dat moeten zien? Dat is de vraag, zegt hoogleraar accountancy Marcel Pheijffer van de Nyenrode Universiteit. De bank is betrokken bij transacties tussen twee offshorebedrijven, maar ziet niet de transacties die daaraan voorafgaan. Zo ontvangt Dino Capital zijn geld van Quantus Division, weer een bedrijf dat is opgericht door Troika Bank en waar miljarden in omgaan.

“ABN Amro heeft niet het hele plaatje compleet en daarom is het voor hen moeilijker de witwasconstructies te ontrafelen.” Maar de bank moet wel alert zijn bij dergelijke transacties. “Er zijn wel aanwijzingen dat het gaat om witwassen. Transacties vanuit Oost-Europa zijn al risicovol en zeker als die naar een land als Zwitserland gaan dat bekendstaat als fiscaal paradijs en een bankgeheim kent.”

Het feit dat er sprake is van twee anonieme bedrijven in belastingparadijzen maakt de zaak er niet doorzichtiger op. Op de contracten van Dino Capital staat de handtekening van de Armeniër Armen Ustyan, die in de winter in de stad Vanadzor woont met zijn vriendin en zijn ouders. In de zomer werkt hij in de bouw in Rusland, waar hij logeert bij een collega wiens broer werkt bij de Russische Troika Bank. Geconfronteerd met de bevindingen houdt Ustyan tegenover journalisten van OCCRP vol dat hij nog nooit een dergelijk contract heeft gezien, laat staan getekend.

“Ik heb geen idee wat dit is”, zegt hij nerveus als hij een contract van 40 miljoen dollar bekijkt waar zijn handtekening onder staat. Zijn paspoort, waarvan een kopie in de administratie van Ukio Bank is te vinden, zegt hij nooit uit handen te hebben gegeven. “Dit is de eerste keer dat ik van die bank hoor.”

Reactie ABN Amro

“De transacties en rekeningen die Trouw en Investico hebben gevonden waar ABN Amro wordt genoemd zijn transacties van het oude ABN Amro. Het oude ABN Amro is in 2007 gekocht en opgedeeld door RFS: de drie banken Royal Bank of Scotland (RBS), Fortis en Santander. Het deel waar deze rekeningen/transacties toe behoren is het deel dat is overgenomen door RBS.

“Per 7 februari 2008 was de opsplitsing en overgang naar RBS (en Santander en Fortis) een feit en bestond het oude ABN Amro niet meer. Alle data, klanten, rekeningen inclusief juridisch eigendom, verantwoordelijkheden en legacy zijn vanaf die datum overgegaan naar de nieuwe eigenaren (RFS). De naam ABN Amro is meegegaan met de delen die naar Fortis zijn overgegaan.

“Het huidige ABN Amro is in naam weliswaar dezelfde als het oude ABN Amro maar qua entiteit een geheel nieuwe bank (opgericht op 9 april 2009 uit de door de Nederlandse staat genationaliseerde (‘Nederlandse’) delen van het omgevallen Fortis Bank België).

“Wij kunnen (daarom) in onze systemen over de door jullie gevonden transacties en rekeningen niets vinden. Wel hebben we in oude archiefdata kunnen zien dat de door jullie gevonden rekening hoort bij het gedeelte dat door RBS is overgenomen in 2008. Maar die archiefdata zijn statisch, we beschikken niet over verdere gegevens over deze rekening of op die rekening gedane transacties.”

Royal Bank of Scotland reageerde niet op vragen van Trouw en Investico.

Lees al onze stukken over de Troika Laundromat in ons dossier.

Lees ook:

Hoe cellist Sergej Roldoegin multimiljonair werd

Een kring van getrouwen rond de Russische president Vladimir Poetin duikt op in gelekte documenten van de Panamese juridisch dienstverlener Mossack Fonseca. Onderzoek van het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) laat zien dat er zeker twee miljard dollar rondgaat in bedrijven in belastingparadijzen die op naam staan van naasten van de Russische leider. Een centrale rol is weggelegd voor Poetins jeugdvriend Sergej Roldoegin, in Rusland een bekend cellist en dirigent.

Russische bank waste miljarden wit via Litouwen en sluisde die West-Europa in

De Russische Troika Bank koppelde tientallen anonieme bedrijven in belastingparadijzen aan twee zwakke banken in Litouwen. Zo kreeg Troika ongemerkt miljarden van dubieuze herkomst Europa binnen. 

Maatregelen tegen witwassen weinig effectief

Ondanks acht verschillende Nederlandse wetten en nog eens drie Europese richtlijnen is de kans klein dat autoriteiten voorkomen dat via Nederland geld wordt witgewassen. Of het nu gaat om banken, trustkantoren of virtuele valuta – in geen enkele sector kunnen de maatregelen het risico op witwassen grotendeels wegnemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden