De Russische gemeenschap in Londen ligt onder een vergrootglas

De Russische vlag hangt halfstok op de Russische ambassade in Londen na de zenuwgasaanval op Sergei Skripal. Beeld AFP

Na de zenuwgasaanval op voormalig dubbelspion Sergei Skripal ligt de Russische gemeenschap in Londen onder een vergrootglas. Steenrijke oligarchen vrezen sancties, terwijl honderden Russen die het regime van Poetin juist ontvluchtten zich niet veilig voelen.

Rijke Russen zijn verknocht aan Londen. De grootste metropool van Europa, waar je in het mondaine Mayfair, Chelsea of Kensington ongegeneerd je rijkdom kunt tonen. Waar kinderen in een veilige omgeving naar peperdure privéscholen kunnen, vaak voor meer dan 30.000 euro per kind per jaar, en goed onderwijs verzekerd. En waar het vanwege de explosie in huizenprijzen ook nog eens uiterst interessant is om te investeren. Moskou aan de Theems, luidt al jaren de bijnaam. Of Londongrad.

Die aantrekkingskracht van de Britse hoofdstad ontwikkelde zich de afgelopen vijftien jaar snel. Volgens de Britse volkstelling woonden er in 2001 zo’n 15.000 Russen in Londen, inmiddels ruim tien keer zoveel.

Tegelijk is het onmogelijk om ‘de Russen’ als homogene groep te kwalificeren. Er zijn Russische hipsters die rondhangen in de parken van London Fields, in het veel minder gelikte oosten van de stad. Zonder exorbitante inkomens en net als vele andere Londenaren worstelend om elke maand de huur te betalen. Er zijn Russische bouwvakkers die vanuit de buitenwijken dagelijks afreizen naar het centrum om met hun gele helm op gloednieuwe woontorens op te leveren. Lang niet elke Rus in Londen rijdt in een Range Rover zijn kinderen naar school.

Poetin

En er zijn in Groot-Brittannië veel tegenstanders van Poetin, ballingen die politiek asiel kregen. De voormalige dubbelspion Skripal was in 2010 naar Salisbury verhuisd als onderdeel van een spionnenruil. Skripal had in Rusland in de gevangenis gezeten voor hoogverraad, maar kreeg samen met enkele anderen politiek asiel in Groot-Brittannië in ruil voor een aantal Russische spionnen die in handen waren van de Amerikanen en Britten.

Een andere bekende dissident is Marina Litvinenko. Ze is weduwe van Aleksandr Litvinenko, ook een voormalig Russisch geheim agent die in Groot-Brittannië woonde. Ze schrok zich dood toen ze hoorde over de aanval op Skripal, iets wat meteen herinneringen opriep aan de moord op haar man.

Litvinenko was fel anti-Poetin en moest dat in 2006 met zijn leven bekopen. Hij werd in een Londens hotel vergiftigd. Uit het onderzoek naar de moord bleek dat Poetin hoogstwaarschijnlijk zelf opdracht had gegeven hem om te brengen.

Marina Litvinenko duikt daarom veel in de media op de afgelopen dagen. Tussen twee tv-interviews door zegt ze tegen Trouw: “Dit doet veel met Russen in Londen. Het geeft ons een heel onveilig gevoel. Het laat ook zien dat de Britse overheid ons onmogelijk kan beschermen. Er zijn veel Russen die hier politiek asiel hebben gekregen omdat ze opstonden tegen het regime.”

Ze benadrukt hoe het Kremlin wordt omringd door duistere groeperingen. “Er bewegen allerlei maffia-achtige groepen rondom de macht. Het is niet eens zeker of Poetin daar wel de volledige controle over heeft. Ik noem het de militaire maffia, die is meedogenloos, tot alles in staat.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding. 

Villa aan Kensington Palace Gardens, de duurste straat van Groot-Brittannië. Beeld EPA

Ze is niet onder de indruk van de maatregelen die premier May deze week aankondigde. De Britten zetten 23 Russische diplomaten uit en beloofden actiever te gaan jagen op corrupt Russisch kapitaal in Londen. “Ik ben aan de ene kant blij dat de Britse regering nu veel meer doet dan na de dood van mijn man. Want toen reageerde de regering veel te slap. Nu reageert ze sneller, maar het is lang niet sterk genoeg.”

Toeval of niet, deze week overleed wederom een Poetin-tegenstander in het noorden van Londen. Nikolai Gloesjkov (68) werd dood aangetroffen in zijn huis, volgens sommige Britse media waren er sporen van wurging op zijn nek aangetroffen. De politie onderzoekt zijn dood en liet weten ook nog eens veertien andere verdachte Russische sterfgevallen in Groot-Brittannië van de afgelopen jaren opnieuw tegen het licht te houden.

Lange armen

Ook Vladimir Ashurkov koos vier jaar geleden voor Londen om het Poetin-regime te ontvluchten. Hij speelde een belangrijke rol binnen de Russische oppositie en is een goede vriend van oppositieleider Navalny. Ashurkov zei deze week tegen The New York Times dat hij tot in de kleinste straatjes van Londen wordt achtervolgd. “Je kunt er weinig aan doen. Zelfs als je uit Moskou wegvlucht, dan weet je, ze hebben hele lange armen.”

De krant voerde ook een voormalig Brits geheim agent op die zei dat de Russen nu meer spionnen in Londen hebben zitten dan op het hoogtepunt van de Koude Oorlog.

Veel Russische ballingen willen daarom dat May opstaat tegen de vele omstreden oligarchen in Londen. Deze multimiljardairs onderhouden zeer nauwe contacten met Poetin. Als je de president écht wil raken, doe je dat door hen aan te pakken, stellen zij. Neem ze hun bezittingen af, bevries hun bankrekeningen en trek hun visum in. Maar verder dan de belofte dat ze veel harder zal optreden, kwam May niet. Het bleef deze week vooral bij een intentieverklaring, details bleven uit.

Veel oligarchen wisten na de chaotische afbrokkeling van de Sovjet-Unie in de jaren negentig op slimme wijze metaal -, olie- of gasconcessies te bemachtigen en konden daarmee in korte tijd zelfs miljardair worden. Veel van hun rijkdom vergaarden ze over de rug van gewone Russen, om het vervolgens in West-Europa uit te geven. Hun lijntjes met het Kremlin zijn bijzonder kort.

Miljoenen stallen

Londen bleek een zeer eenvoudige plek om de miljoenen te stallen, zonder allerlei ingewikkelde regels of controles. De eigenaar van het duurste huis in Groot-Brittannië is topman van een dochteronderneming van het Russische staatsgasbedrijf Gazprom. Andrei Goncharenko bezit Hanover Lodge, vlakbij het statige Regents Park, met een geschatte waarde van ruim 130 miljoen euro. Deze Goncharenko heeft een Londense vastgoedportefeuille van naar schatting 250 miljoeneuro. Hij spreekt Poetin zeer regelmatig.

En wat te denken van Roman Abramovitsj, de puissant rijke eigenaar van voetbalclub Chelsea, die tien jaar geleden een huis kocht in Kensington Palace Gardens. De waarde van zijn huis ligt naar schatting boven de 100 miljoen euro en ook hij is een goede bekende van Poetin.

Er wonen meer Russen in Kensington Palace Gardens, de duurste straat van Groot-Brittannië en ook wel bekend als Billionairs Lane, de straat der miljardairs. Wie er doorheen loopt ziet vooral hoge hekwerken, waarachter auto’s met geblindeerde ramen staan geparkeerd voor paleisachtige panden waarin niemand lijkt te leven. Filmen mag niet, bewakers wijzen op de vergunningen die daarvoor nodig zijn. Het zijn soms ambassades, maar vaak gaat het om anonieme rijkdom, formeel in handen van bedrijfjes in belastingparadijzen. Bekend is dat ook Bernie Ecclestone, de voormalige baas van de Formule 1-races, er een optrekje heeft, evenals het Saudische koningshuis.

Zelf gecreëerd probleem

Dat soort clusters van extreme rijkdom zijn er meer in Londen. Zo heeft de huidige Russische vicepremier Igor Sjoevalov een appartement in Whitehall Gardens, ironisch genoeg om de hoek bij Downing Street. Hij kocht het aan voor 16 miljoen euro, liefst 112 keer zijn officiële salaris.

“De Britten hebben dit probleem zelf gecreëerd”, zegt Robert Barrington, directeur van de Britse tak van Transparency International, dat al jaren onderzoek doet naar corruptie en witwaspraktijken in de Britse hoofdstad. “Na de financiële crisis was er een grote behoefte aan kapitaal. Je kon hier toen heel makkelijk een verblijfsvergunning krijgen als je gewoon 1 of 2 miljoen pond op tafel legde. Moeilijke vragen werden niet gesteld. Die regels zijn in 2015 aangescherpt, maar toen waren er al duizenden visa op deze manier verstrekt. Een kwart van deze visa ging naar Russen.”

Londen heeft de afgelopen jaren ook enorm geprofiteerd van alle Russische miljarden die hier zijn geïnvesteerd. Corrupt geld of niet. Dat verklaart waarom de afgelopen Conservatieve regeringen nooit zo’n werk maakten van het aanpakken van omstreden Russisch kapitaal. “Er is blijkbaar een zenuwgasaanval nodig op Brits grondgebied om dit onderwerp eindelijk bovenaan de agenda te krijgen”, zegt Garrington.

Maar is May bereid te aanvaarden dat het aanpakken van oligarchen ook economische consequenties zal hebben? Dat valt nog te bezien. Zolang de premier haar woorden niet in daden omzet, hoeven omstreden oligarchen nog niets te vrezen. En hoeft ook de Russische vicepremier niet bang te zijn dat een dezer dagen zijn peperdure appartement in beslag wordt genomen.

De spanningen in de Russische gemeenschap in Londen zullen in elk geval niet afnemen. Dissidenten zullen nog meer over hun schouder kijken dan ze al deden. En zij zullen, net als de weduwe van Litvinenko, zeer teleurgesteld zijn als de steenrijke vrienden van Poetin uiteindelijk ongemoeid worden gelaten.

Lees ook: 
Rusland pakt Britten terug: 23 diplomaten het land uit
Russische ex-spion Skripal en dochter vermoedelijk vergiftigd met zenuwgas

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden