'De romantisering van de bende van Oss fascineerde me'

Een scene uit 'De bende van Oss'. De karakters zijn fictief, maar tachtig procent van de film is historisch verantwoord, zegt regisseur Van Duren.

INTERVIEW - Het Nederlandse Film Festival opende woensdag met 'De bende van Oss'. Regisseur André van Duren hoorde de beruchte verhalen van zijn vader en is altijd gefascineerd gebleven door de romantische kijk op deze gewelddadige bende.

Haveloze mannen met hoeden of petten op het hoofd, sigaretten of sigaren in de mond, stappen strijdbaar op de camera af, op de maat van de muziek. Een socialisme à la 'Novecento', zij het met Brabantse zachte g, stijgt op onder de openingsbeelden van 'De Bende van Oss'.

De nieuwe film van André van Duren handelt over de Osse bende die in de jaren negentig van de negentiende eeuw en in de jaren dertig van de vorige eeuw dood en verderf zaaide.

In 1935 werd de bende na vierentwintig moorden en honderden overvallen opgerold waarna zeventig verdachten in de cel belandden. In 1939 viel het kabinet-Colijn toen bleek dat de minister van justitie gepoogd had de door de marechaussee ontdekte corruptie en zedenmisdrijven van de notabelen in Oss in de doofpot te stoppen.

Verhalen van zijn vader
Filmregisseur André van Duren koesterde al sinds de jaren tachtig plannen om een film te maken over de bende. Hij groeide op in Reek, in de buurt van Oss, en hoorde de verhalen van zijn vader, huisschilder in Oss.

In de officiële geschiedenis werden de misdaden weggemoffeld; de dossiers werden na de oorlog vernietigd en pogingen tot geschiedschrijving werden lang tegengehouden door de ambtenarij in Oss. Maar de mensen in Oss bleven vertellen over Toon de Soep, Den Olie en de Ritssluiting, meedogenloze lieden met maffiose bijnamen, die hun slachtoffers martelden en beroofden, maar die stiekem ook bewonderd werden om hun anarchie en rebellie jegens de in Oss gehate Hollanders.

In de film zien we de gebeurtenissen vanuit het perspectief van Johanna (Sylvia Hoeks) een jonge vrouw, die zich aan het moeras van misdaad, mishandeling en prostitutie probeert te ontworstelen. Deze Johanna is deels fictief, zoals de meeste personages . "Tachtig procent van wat we in de film laten zien, is historisch verantwoord", aldus regisseur Van Duren, die zichzelf gelukkig prees met de wel echte misdaden van de bendeleden.

"Als je geweld in je film stopt, moet je er iets specifieks mee doen. Hier drong die originaliteit zich bij de research al op: een vinger afsnijden voor de verzekeringen, een neergeschoten wachtmeester weer opgraven en tentoonstellen. Dat verzin je niet."

Van Duren filmde eerder onder andere 'Het verhaal van Kees', naar een scenario van Willem Wilmink en het Middeleeuwse 'Mariken' naar het kinderboek van Peter van Gestel. Zijn laatste film was 'Kees de Jongen' (2004) naar de klassieke roman van Theo Thijssen.

Wat ligt gevoeliger 'Kees de Jongen' of 'De bende van Oss'?

"Bij 'Kees de Jongen' had ik de Kees de Jongenmaffia om mijn nek, maar dat liep goed af, gelukkig. De film werd omarmd door de fans. Zelfs Remco Campert schreef in de Volkskrant hoe ontroerd hij was bij de herrijzenis van het Paleis voor Volksvlijt in Amsterdam.

Nu, met 'De bende van Oss', ben ik meer gespannen. Dit is mijn eerste film naar een eigen script en het is lang geleden dat ik een film maakte. Maar de ontvangst in Oss loopt wel los. Het gemeentebestuur heeft een ambtenaar vooruit gestuurd en die heeft de film geschikt verklaard voor burgemeester en wethouders."

Net als 'De Dominee' en 'Van God Los' is ook 'De Bende van Oss' weer waar gebeurd. Vanwaar die voorkeur voor waargebeurde verhalen in de Nederlandse misdaadfilm?

"Je hebt niet zoveel aan fantasie als het over misdaad gaat. Je kunt veel verzinnen, maar dat wordt willekeurig, pervers. Als ik dit allemaal verzonnen had, waren het honderden niet zulke frisse ideeën geweest van mij. Ik zie films als 'De Dominee', 'Van God Los', maar ook 'Het teken van het beest' van Pieter Verhoeff, als geschiedschrijving. Die door de officiële geschiedenis weggemoffelde misdaadverhalen zijn onderdeel van de volksziel."

Met 'De Bende' wilde u al in de jaren tachtig aan de slag. Waarom?

"Ik was gefascineerd door de romantisering van de bende in Oss. Een van de beroemdste bendeleden (bijnaam: Toon de Soep) was na de oorlog portier bij tapijtfabriek Bergoss. Over die man werd in mijn jeugd altijd positief gesproken: 'zo'n goei menneke', 'zo'n goeie mens', die deed geen vlieg kwaad. Die vergoelijking had veel te maken met de corruptie onder de notabelen, onder het burgerlijk bestuur en de middenstand. Daar kwam bij dat de Hollandse marechaussee die de zaak zou moeten komen oplossen werd gezien als een bezettingsmacht. Mijn vader, toch een katholiek burgerlijk man, was ook enorm anti-Hollands en anti-koningshuis. Het gezag van de marechaussee werd niet gepikt in Oss.

Die gedeelde weerzin tegen de Hollanders zorgde ervoor dat de Osse maatschappij zich verenigde en het kwaad afdekte. Wat onze pastoor doet dat deugt misschien niet, maar dat hoeven we ons niet door de Hollanders te laten vertellen. Je verliest zo het zelfreinigend vermogen. Maar goed, bovenal wilde ik nu eens een spannende film maken, een relatiedrama ook. De film gaat ook over een vrouw met twee minnaars die worstelt om zich staande te houden."

Het sausje klassenstrijd doet wat ouderwets romantisch aan. Tegen de plunderaars in Londen wordt nu toch heel anders aangekeken?

"O, maar niet door mij! Wie de bank wil beroven, kan maar het beste bankdirecteur worden! Maar los daarvan, de romantisering is een dunne laag in de film. Ik denk niet dat je de film verlaat met begrip voor de misdaad. Daarvoor is het te gruwelijk wat er gebeurt. Maar ik wilde ook niet het perspectief van de marechaussee nemen. Martin Schouten heeft in de jaren tachtig een boek geschreven over de Osse Bende waarin hij de tegenwerking tegen de marechaussee schetst. Die koos echt het randstedelijk perspectief.

Maar dat idee van de politie die zijn vak niet kan uitoefenen, dat kennen we wel. Ik probeer dat te nuanceren. Bovendien, wat is deugen en niet deugen? Ik snap het kwaad wel een beetje. Ik begrijp de agressie jegens de dictatoriale wachtmeester. Dat is misschien wel wat katholiek aan deze film (lacht). Ik kom niet met een nieuwe leerstelling. Ik weet niet precies wat goed en fout is."

Heeft u veel gekeken naar andere gangsterfilms?

"Films als 'The Godfather' zitten in je DNA, maar ik zoek ze niet weer op voor ik ga filmen. Als je te veel ziet, word je te voorzichtig. Ik heb meer gehaald uit literaire bronnen deze keer. Het personage van Johanna, haar opportunisme, haar overlevingsdrang, past wel in de Brechttraditie: Mutter Courage, Dreigroschenoper. Het idee van erst das Fressen, dann die Moral. Banditisme dat vorm krijgt in literatuur en theater hebben we in Nederland niet zoveel gezien. Louis Paul Boons 'De bende van Jan de Lichte' was een inspiratiebron. Dat boek gaat ook over een bende die aanvankelijk geromantiseerd wordt maar op den duur ontaardt in persoonlijke vetes en conflicten. Dan blijkt de bendesolidariteit toch schijn te zijn. Dat is ook wat Johanna overkomt: de zwijgplicht die dan toch een instrument is van de machtigste. Hugo Claus' 'Vrijdag' heb ik ook gelezen.

"Het was belangrijk dat de verhoudingen klopten; de periode moest kloppen, de taal moest goed zijn. Ik heb er op gehamerd dat de acteurs het Brabants slordig en nonchalant uitspreken. Ik heb een hekel aan dat goedgearticuleerde ABN in films."

U sluit af met een tekst die meldt dat veel leden van de marechaussee zich aansloten bij de NSB, terwijl in Oss de SP werd opgericht.

"Dat is de prikkel aan het slot die aan het denken moet zetten. Tot het einde leef je emotioneel mee, daarna trekt die tekst de film breder. Ik wilde niet te sentimenteel eindigen. Dat hoort niet bij Oss. Je past je aan en gaat weer door. Een bekend Oss spreekwoord luidt 'niet goed/toch goed'. Niet te veel 'mauwen'."

André van Duren.Beeld anp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden