'De rol van vrouwen is al vergeten'

Ze streed tegen Saddam Hoessein, stond op het Tahrirplein tijdens de opstand in Egypte. Voor het American Islamic Congress reist ze vaak naar het Midden-Oosten. Zainab al-Suwaij: Iraakse, Amerikaanse, kleindochter van een grootayatollah, moslima en activiste. Ze zet zich in voor vrouwenrechten, en was even in Nederland.

Het levensverhaal van de Iraaks- Amerikaanse activiste Zainab al-Suwaij kent talloze ingrijpende gebeurtenissen. Toch staat één datum in haar geheugen gegrift: 12 september 2001.

De eerste ochtend na de massamoorden van Al-Kaida in New York en Washington liep ze diep beschaamd en met lood in de schoenen haar kantoor in Connecticut binnen. Ze deed daar parttime vluchtelingenwerk. Tot haar stomme verbazing trof ze er alleen gehoofddoekte vrouwen aan: collega's die haar een hart onder de riem staken. "Als ik dat vertel in Irak beginnen mensen te huilen", zegt ze.

Ook 11 september 2001 vergeet ze natuurlijk nooit: "Ik ben een trotse Amerikaanse burger. Ik ben ook moslima. Dit was een aanval van moslimextremisten op mijn land, op de toekomst van mijn kinderen. Wat kan ik doen om aan dat geweld een einde te maken? vroeg ik me af. Waarom doen die mensen dit? En waarom slepen ze de islam erbij? Waarom noemen ze het niet een politiek conflict? Ik heb mijn twee banen opgezegd. Behalve dat vluchtelingenwerk doceerde ik ook Midden-Oosterse talen aan de Yale University."

"Extremisten proberen je hun ideeën op te dringen", vervolgt ze. "Als je het met ze oneens bent, dan ben je een ongelovige. Nou, ik ben er trots op als terroristen mij ongelovig noemen." Geholpen door studenten zette ze het American Islamic Congress (AIC) op poten. Doel was de bevordering van begrip tussen verschillende geloven.

Op dit ogenblik heeft het AIC 104 vaste medewerkers, verdeeld over diverse kantoren in de VS en de Arabische wereld. De organisatie is ook daar actief, met diverse soorten voorlichting over democratie, bevordering van vrouwenrechten en bestrijding van wantoestanden als eerwraak en genitale verminking.

Amerikaanse moslims vindt ze defensief, verongelijkt en passief: "Na 11 september klaagden ze steen en been. Dat ze werden gefotografeerd op het vliegveld, dat mensen hen anders aankeken. 'Ja, vind je dat een wonder?' vroeg ik dan. Wij van het AIC bepleiten een proactieve aanpak. Een voorbeeld. Tijdens de eerste ramadan na de aanslagen ging ik naar een moskee. Een Egyptische imam preekte over de eindtijd, waarin joden zich zullen verbergen achter bomen en stenen, die hen zullen verraden aan de moslims. Ik nam mijn kinderen onder de arm en liep weg. Ik dacht: 'Die man is helemaal uit Egypte gekomen om deze idiote haatpreek te houden, hier en op dit moment.' Ik heb hem aangegeven en hij is het land uitgezet."

Van het één kwam het ander. Toen na de val van Saddam Hoessein in 2003 Irakezen massaal schotel- antennes kochten, veroorzaakte Zainab een schok in een moskee in de zuidelijke stad Basra. Al-Jazeera zond een interview met haar uit. "Dat is toch jouw kleindochter?", vroegen gelovigen ontsteld aan grootayatollah Hamed al-Suwaij.

Zainab: "Dat was pijnlijk, want hij was traditioneel en zo heeft hij mij ook opgevoed. Daarbij paste niet mijn optreden bij Al-Jazeera. Ik was zijn eerste kleindochter en daarom wilde hij mij vanaf mijn geboorte in huis nemen. Dat is geen Iraakse gewoonte, het was zijn eigen idee. Tot mijn tiende trok ik veel samen met hem op. Hij moest conflicten oplossen, was een soort vrederechter. Na mijn tiende verdween ik, zoals het hoorde, in de onzichtbare vrouwenwereld."

Maar Zainab was te rebels om lang onzichtbaar te blijven. Ze werd geboren in 1971. Saddam Hoessein was formeel nog geen president, maar hij was al wel de feitelijke tiran. In 1980 begon hij een rampzalige oorlog tegen Iran, die acht jaar zou duren. Zainabs ouders verhuisden naar Koeweit om aan die oorlog te ontkomen. Toen op 2 augustus 1990 Saddam uitgerekend Koeweit binnenviel was ook Zainab toevallig daar, op bezoek bij haar ouders.

Eind februari 1991 veegde een geallieerde troepenmacht het Iraakse bezettingsleger Koeweit uit. Zainab reisde terug naar Basra waar ze meedeed aan de grote opstand tegen Saddam. De opstandelingen hadden een opmerking van de toenmalige Amerikaanse president Bush senior serieus genomen. In een terloops zinnetje, uitgezonden door de radio, had hij de Irakezen opgeroepen Saddam te verjagen. Maar toen ze dat echt probeerden, lieten de Amerikanen hen vallen. Bush senior weigerde het Iraakse wespennest binnen te gaan, wat zijn zoon twaalf jaar later wel zou doen.

Zainab: "Boven vlogen Amerikaanse vliegtuigen, zonder in te grijpen. Daaronder ronkten gevechtshelikopters van Saddam die de opstand neersloegen. En op straat lagen de lijken." Zainab ziet die rebellie van 1991 als een voorloper van de huidige Arabische revoluties: "Alleen hadden wij geen internet of Facebook, en de Arabische satellietzenders waren er nog niet." Mede daardoor kon Saddam zijn gang gaan, zonder dat de wereld zag wat er gebeurde. De slachting was enorm. Zainab zelf raakte gewond.

Maandenlang hield ze zich verborgen. In 1992 vluchtte ze naar Turkije en uiteindelijk naar de VS. Irak probeerde ze te vergeten: "Ik voelde me schuldig. Waarom leef ik en zijn al die anderen dood of gearresteerd? vroeg ik me af." Ze werd Amerikaanse. Haar Arabische taal vergat ze niet maar dromen deed ze op den duur in het Engels. Over de Amerikaanse inval in Irak in 2003 is ze duidelijk: "Amerika zal zijn eigen belangen hebben gehad. Maar zonder die inval zou het nooit zijn gelukt Saddam te verdrijven."

Ze kon het Amerikaanse publiek niet duidelijk maken hoe verschrikkelijk het leven onder Saddam was: "Het was zo absurd dat mensen het niet kunnen verbinden met hun eigen belevingswereld. Wat je vertelt dringt daarom niet door. Er is elke dag een vast moment waarop Irakezen zich opgelucht realiseren dat Saddam weg is. Dat is wanneer ze hun hoofd op het kussen leggen om te gaan slapen. Want 's nachts kwam de geheime politie.

"Tijdens de opstand wilden we gevangenen bevrijden. Ik ben toen een folterkamer binnengestapt. Er was daar een speciale badkuip, die ze vulden met zuur. Ik heb die badkuip met eigen ogen gezien."

Andere verjaagde Arabische leiders, zoals Egypte's Moebarak, waren weliswaar erg maar haalden het niet bij de slechtheid van Saddam, zegt ze stellig.

Haar werk bij het AIC bracht Zainab Al-Suwaij terug naar het Midden- Oosten. Elke zes weken bezoekt ze Irak. Ze komt ook in andere landen. Na de val van Saddam leidde ze een actie van Iraakse vrouwen tegen de invoering van het islamitisch familierecht. In alle provinciehoofdsteden hielden ze demonstraties, bij temperaturen van 50 graden Celsius. Het protest had succes.

Zainab: "Het is treurig hoe snel mensen de rol van vrouwen vergeten. Neem Egypte. In februari 2011 trad Moebarak af. Op 8 maart 2011, internationale vrouwendag, demonstreerden vrouwen voor hun rechten op het Tahrirplein in Cairo. Op dezelfde plek dus waar ze nog zo kort daarvoor schouder aan schouder met de mannen hadden betoogd. Maar nu probeerden diezelfde mannen hen weg te jagen. Geen wonder dat ze niet meer actief zijn. Hoeveel vrouwen zitten er trouwens in het nieuwe Egyptische parlement?"

Is er misschien ook een theologische revolutie nodig, voordat mensen echt veranderen? "Ik ben geen theoloog", zegt de kleindochter van de grootayatollah. Ze legt uit hoe je ook zonder godgeleerdheid cultuurpatronen kunt veranderen, door te handelen.

"Ik ben een activist. Tegen de wil van mijn opa deed ik mee aan de opstand tegen Saddam. In Amerika ging ik als eerste vrouw in onze familie buitenshuis werken. Mijn opa beloofde me een toelage van driemaal mijn salaris als ik mijn baan zou opgeven. 'Jij hebt mij geleerd om voor mensen te zorgen' zei ik een keer tegen hem. 'Jouw huis stond 24 uur per dag open voor mensen. Jij loste hun problemen op. En nu doe ik hetzelfde.' Ten slotte was hij trots op mij."

Zainab al-Suwaij werd in 1971 geboren in Basra, in het zuiden van Irak. In 1992 vluchtte ze naar de Verenigde Staten. Na de aanslagen van 11 september 2001 richtte ze het American Islamic Congress (AIC) op. Sinds de val van Saddam Hoessein en de Arabische revoluties houdt ze zich ook intensief bezig met het Midden-Oosten. Onlangs was ze op uitnodiging van de Stichting Edward Schillebeeckx in Nederland.

Wie is Zainab al-Suwaij?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden