Review

De roeping en zending van ds Everhardus Bogardus

Willem Frijhoff: Wegen van Evert Willemsz - Een Hollands weeskind op zoek naar zichzelf, 1607-1647. SUN, Nijmegen; 928 blz. - ¿ 89,50.

Zeventig dagen lang duurt deze toestand. Dan verschijnt een engel aan de weesjongen. In een vervoering van negen dagen, waarin hij weer vast, schrijft de nog steeds doofstomme kleermakersleerling allerlei boodschappen op briefjes: de mensen moeten zich bekeren van zonden als hoogmoed, overdaad, overspel en dronkenschap en hij, Evert, moet predikant worden. Als de weeshuiskinderen met elkaar psalm 100 zingen, krijgt Evert zijn gehoor en spraak terug. Hij is verlost.

Het Woerdense stadsbestuur reageert razendsnel: drie dagen later besluit het dat de weesjongen naar de Latijnse school mag. De rector, mr. Lucas Zas, is kennelijk erg onder de indruk, want binnen drie weken schrijft hij samen met Evert een geestelijk lied over het wonder.

Begin 1623 ontvangt de weesjongen een tweede openbaring. Hij krijgt hoofdpijn, voorspelt dat hij weer doofstom zal worden, wat ook prompt gebeurt, en vast. Weer schrijft hij in extase allerlei boodschappen op briefjes: God is vertoornd, omdat het wonder aan hem geschied niet voldoende verkondigd is. Op zaterdagavond, weer tijdens het zingen van een psalm (8), krijgt Evert de beheersing over zijn zintuigen terug. Hij drinkt en eet. De volgende dag leest hij in de Woerdense stadskerk vraag en antwoord 35 uit de Heidelbergse Catechismus, over de Heilige Geest, voor. De volgende week ontvangt hij nog een openbaring in een droom. Mr. Zas verzamelt Everts briefjes en publiceert ze in samenwerking met kerkeraad en magistraat.

Evert maakt de school af, studeert theologie in Leiden en wordt ziekentrooster in een fort aan de Westafrikaanse kust. Tien jaar na zijn roeping wordt hij als predikant in dienst van de West-Indische Compagnie naar Manhattan, Nieuw-Nederland, gezonden. In 1638 trouwt de gereformeerde dominee met Anneke Jans, een Noorse, lutherse weduwe, die een boerderij bezit. Zij heeft al vijf kinderen; samen krijgen ze er nog vier.

De dominee, die veel zwarte gemeenteleden heeft en zending bedrijft onder indianen, krijgt het aan de stok met de directie van de kolonie. De wrede oorlog die Willem Kieft voert tegen de indianen, roept zijn toorn op. Op weg naar het vaderland om verantwoording af te leggen en financiële zaken te regelen, verdrinkt ds. Everhardus Bogardus in 1647 bij een schipbreuk voor de kust van Wales. Veertig jaar werd hij.

Over dit korte leven, waarvan heel weinig bekend is, heeft Nederlands produktiefste historicus, Wilhelmus Theodorus Maria Frijhoff (*1942), een boek geschreven van 900 bladzijden, zo'n 400 000 woorden. Het is een groots en meeslepend boek van een on-Nederlandse uitbundigheid.

Frijhoff sleept er van alles bij. Hij schrijft korte biografieën van vele bijrolspelers; hij vertelt vergelijkbare verhalen; hij schetst hoe de samenleving in Everts dagen mentaal en materieel in elkaar zat. Hij biedt een boeiende geschiedenis van de eerste decennia van New York, met een zekere suspense, omdat je weet dat waar ooit ds. Bogardus rondliep, nu de wolkenkrabbers van het Financial District staan.

Willem Frijhoff is een onvermoeibaar archiefonderzoeker. Vindt hij in een boek iets over een andere weesjongen die dominee werd, hij vult de gegevens zelf even aan uit de archieven. Zijn er praatjes over dubieus gedrag van directeur Kieft in La Rochelle? Frijhoff trekt het na. Zijn belezenheid is enorm. Ik schat het aantal boeken en artikelen in de noten op zo'n 2 500 titels - één voor elke dag dat hij aan het boek werkte - maar misschien zijn het er een paar duizend meer.

A. Th. van Deursen heeft in 'Mensen van klein vermogen' Everts wonder afgedaan als volksgeloof en hem een 'notoir simulant' genoemd. Ook Frijhoff gebruikt de term 'kunstgreep'. Een weesjongen kon immers maar zo geen predikant worden. Toch acht hij Evert geen bedrieger. Terecht, dunkt mij. Als hij simuleerde, was de tweede openbaring overbodig. Door een eventuele ontmaskering kon hij die alleen maar verspelen. Bovendien, doofheid laat zich in een weeshuis nauwelijks simuleren. Vroeger of later verraad je je. Opvallend is verder dat de geleerde humanist rector Zas Everts grootste supporter was. Dat wijst niet op volksgeloof.

Frijhoff benadert het verschijnsel religie cultureel-antropologisch. Verhelderend, maar ook verwarrend. Vele passieve ervaringen worden in zijn jargon in actieve ombenoemd; zie een tegenstrijdige frase als 'zijn levensproject, Gods roeping'. Of neem een zin als deze: “Evert vertaalt zijn beeld van de wereld in de termen die hem in weeshuis en op catechisatie, op school en in de kerk zijn geleerd.” Evert vertaalt natuurlijk helemaal niks. Hij heeft maar één (mentale) taal tot zijn beschikking, al zou hij er uiteraard ook iets anders in kunnen zeggen. De enige die voortdurend aan het vertalen en omcoderen (in plaats van decoderen) is, is Frijhoff.

Eerlijk gezegd snap ik na zijn uitvoerige uiteenzettingen over woorden, klanken en beelden, over riten en rituelen, over vasten en eten, visioenen, dromen en engelen nog steeds geen snars van wat er nu met Evert is gebeurd, maar ondertussen heb ik wel een hoop geleerd over al deze verschijnselen. Het gaat naar mijn gevoel om twee taalvelden die nooit echt verbonden kunnen worden.

Het verhaal van Everts roeping is, anders dan Frijhoff (ook) denkt, volgens mij geen bekeringsgeschiedenis. Evert heeft wel een (toornig) woord voor de wereld, verslagenheid over eigen zonden is er nauwelijks. De verbinding met de Nadere Reformatie die Frijhoff legt, lijkt mij wankel. Maar laat er geen misverstand ontstaan, dit is een fascinerend boek.

Een poos geleden zag ik een lokaal tv-programma over het Rotterdamse museumkwartier. Ook Frijhoff, hoogleraar aan de Erasmusuniversiteit, werd naar zijn mening gevraagd. Hij was niet tevreden. Als hij er 's avonds langs fietste, vond hij het er maar doods en stil. Toen deze kritiek werd voorgelegd aan stedebouwkundige Riet Bakker, brieste ze: “Die man kent de geschiedenis niet!” Toen moest ik al glimlachen, nu vind ik het onbedaarlijk grappig. Als er iemand verstand heeft van geschiedenis, dan is het wel Willem Frijhoff.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden