De robot weet er wel raad mee

Veel handarbeid is al geautomatiseerd, nu is het werk dat we met het hoofd doen aan de beurt. De administratief medewerker dreigt uit te sterven.

Alsof iemand de arbeidsmarkt in tweeën scheurt, zo klinkt voor sommige economen de reorganisatie bij de Belastingdienst. Recent kregen 5000 medewerkers te horen dat computers en 1500 hoogopgeleide data-analisten hun werk overnemen. Daarmee is de reorganisatie bij de Belastingdienst onderdeel van een beweging die groter is. Eentje die de samenleving opdeelt in arme laagopgeleiden en rijke hoogopgeleiden.

De 5000 personeelsleden die moeten verdwijnen, werken in de zogeheten middenbanen. Een klein deel kan aanhaken bij de data-analisten, de meerderheid moet nieuw werk zoeken of binnen de Belastingdienst 'nuttige taken' verrichten. Nuttige taken is een eufemisme voor zwaar onder je niveau werken. Zo verdwijnen banen uit het midden naar de onder- en bovenkant van de arbeidsmarkt.

Alsof het UWV de grootschalige reorganisatie zag aankomen, publiceerde het twee maanden geleden een rapport over de kansen van middelbaar opgeleid personeel. "Werkenden met een laag en vooral middelbaar onderwijsniveau (havo, vwo, mbo) hebben hun perspectieven op de arbeidsmarkt over de periode 1970-2013 significant zien verslechteren", schreef de uitkeringsinstantie.

Speciale aandacht heeft het UWV voor een uitstervende beroepsgroep. Eentje waar momenteel 1,2 miljoen Nederlanders in werken. Het zijn de administratieve beroepen. Voor de hoogopgeleide administratief medewerkers - juristen, financiële adviseurs, economen - ziet de toekomst er nog goed uit. Hoe anders is dat voor de middelbaar en lager opgeleide vakgenoten op de financiële administratie en het secretariaat. Hun toekomst is op langere termijn ronduit apocalyptisch.

Archivering en post

Tussen 2008 en 2012 verdwenen al 90.000 banen en de verwachting is dat daar in de periode 2013 tot 2018 nog eens 100.000 bij komen.

Dat heeft voor een groot deel te maken met oprukkende robots en geavanceerde software. Administratief werk op middelbaar niveau bestaat uit standaardprocedures. Denk bijvoorbeeld aan archivering en de post. Juist met dat soort werkzaamheden weten computers wel raad.

Meer slecht nieuws zit in het profiel van de gemiddelde administratief medewerker. Het merendeel is de vijftig gepasseerd, heeft een middelbare opleiding en werkt bij de overheid. Diezelfde overheid heeft de laatste jaren de digitalisering enthousiast omarmd. De belastingambtenaren hebben al kennisgemaakt met de gevolgen van de digitale belastingaangifte, dat gaat ongetwijfeld ook gebeuren met de gemeenteambtenaren. In de hallen van gemeentekantoren trekken tegenwoordig heel wat minder een nummertje nu de website ook vergunningen, aktes en uittreksels levert.

Dan is er nog de zelflerende computer. Die krijgt snel voet aan de grond bij de uitvoering van gemeentetaken, zegt Jan Smit in Binnenlands Bestuur. Als onderzoeker voor het Arbeidsmarkt- en Opleidingsfonds analyseerde hij de digitalisering binnen gemeenten. En dat gaat snel. Computers lezen brieven, zetten het gesproken woord om in tekst en het is slechts een kwestie van tijd voordat drones toezichtstaken uitvoeren. "Je kunt zelf al uitrekenen wat voor tijdswinst dit oplevert," zegt Smit. En ja, dit kost banen.

De gemeenteambtenaar staat niet in de lijst met 702 beroepen die volgens de Britse Oxford universiteit gaan verdwijnen. Op basis van dit onderzoek voorspelden de Brusselse denktank Bruegel Instituut en accountantsbureau Deloitte dat in Nederland 47 procent van de beroepen verloren gaat; goed voor 2 tot 3 miljoen banen.

Geen paniek

Het schrikbeeld van de baanloze toekomst rees op. Toch is er geen paniek bij Robert Went, econoom bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Ten eerste is niet bekend hoeveel nieuwe banen erbij komen. "En als de banen in een periode van vijftien of twintig jaar verloren gaan, is die 47 procent niet eens zo veel", zegt hij. "Er verdwijnen elk jaar banen. Het probleem met dit soort studies is dat ze alles wat op termijn technisch mogelijk is, bijeen harken. Maar niet alles wat kan, gebeurt ook. Daarnaast gaat het langzamer dan gedacht."

Stel nu dat je administratief medewerker bent. Wat dan? "Ja, dat is een moeilijk verhaal", zegt Went. "De vraag is of we het redden door mensen meer onderwijs en bijscholing te geven. Dat hebben we altijd als antwoord gehad, maar er zijn economen die vrezen dat we het daarmee niet redden. En misschien komen er wel nieuwe banen, maar zijn dat de banen waar we op zitten te wachten? Als de mensen die nu een administratieve baan hebben straks 3D-printers moeten vullen, worden ze daar gelukkig van?"

Zorgen over een toekomst waarin mensen de robots dienen zijn al ruim vijftig jaar oud. Went: "In 1964 had de Amerikaanse president Lyndon Johnson een nationale commissie ingesteld om na te denken over de gevolgen van automatisering. Dat was in een tijd waarin er ook veel nieuwe technologie op de maatschappij afkwam. Men was bang dat er veel banen zouden verdwijnen. Dat bleek in de praktijk enorm mee te vallen."

Veel handarbeid is al geautomatiseerd, nu is de arbeid die we met het hoofd doen aan de beurt. Te beginnen met de middengroepen. Hoever de robot uiteindelijk reikt, is speculeren.

De succesvolle ondernemer Elon Musk, de oprichter van Tesla, heeft nachtmerries over robots van Google die de wereld veroveren. Ook de bekende natuurkundige Stephen Hawking waarschuwt voor de gevaren van kunstmatige intelligentie.

Economen? "Die hebben de neiging geruststellend te zijn en te zeggen: het is eerder gebeurd en goed gegaan. Er zijn ook andere economen, waaronder ikzelf, die zeggen: ja, het is eerder goed gegaan, maar dat biedt geen garanties. Daarnaast zijn er enorme overgangsperiodes waarin mensen enorm in de problemen kunnen raken. Het is niet vanzelfsprekend dat de technologie die nu op ons afkomt nieuwe banen schept voor de mensen die hun werk verliezen."

'Tegen mijn zoon zeg ik: wees slim, kies voor techniek'

Wim Hendriksz is een werkloze administratief medewerker. Na 24 dienstjaren kreeg hij na een reorganisatie ontslag bij zijn werkgever; een training- en adviesbureau. Dat was drie jaar geleden. In die tijd deed hij er alles aan om een nieuwe baan te vinden.

"Ik was administratief medewerker, maar deed meer. Eigenlijk was ik ook facilitair medewerker, deed het beheer van printers en het archief. Voor het administratieve deel van mijn werk schreef ik mensen in voor de cursussen en onderhield contact met de cursuslocaties, docenten en leveranciers van lesmateriaal.

Ik heb het werk zien veranderen. Eind jaren tachtig hadden we twee elektrische schrijfmachines, een paar rolletjes etiketten en een stapeltje papier. Dat was het. Begin jaren negentig zijn we gaan automatiseren. Het ging stap voor stap. Eerst werden de uitnodigingsbrieven geautomatiseerd, daarna werden bij de uitnodigingen routebeschrijvingen gedaan, cursusprogramma's en lesmateriaal.

We zaten met zijn drieën op de administratie. Toen kregen we te maken met acute werkvermindering vanwege slechte prognoses voor 2012. Maar er was sowieso minder te doen. Om een voorbeeld te geven, cursisten moeten een paraafje zetten, om aan te tonen dat zij aanwezig waren. Die formulieren verwerkten we handmatig. Tot de computer ze automatisch ging uitlezen en verwerken. Je hoefde het formulier alleen nog in een bakje te leggen, meer niet. Ik was overigens al vertrokken toen dat systeem operationeel werd.

Nee, de illusie dat ik ooit terugkeer in mijn oude vak heb ik opgegeven. Ik heb zo vaak gesolliciteerd. Er zijn te veel werkloze vakgenoten, door de automatisering. Dat is het niet alleen. Ik ben 53. Te oud, vinden werkgevers. Terwijl ik nog een carrière voor me heb van veertien jaar. Daarom ga ik taxi rijden. Maar eerst moet ik daarvoor examen doen.

De taxi verdient niet zoveel als mijn vorige baan. Toen had ik 2300 euro netto. Nu moet ik blij zijn met 1400. Maar ik moet ergens aan de slag zien te komen. Ik moet geld verdienen. Ik woon in een huurflatje in Zoetermeer, kom uit een echtscheiding en heb mijn huis moeten verkopen.

Mijn zoon van 14 woont bij mij. Ook voor hem moet ik geld verdienen. Volgende week gaat hij naar Brussel en Straatsburg. Dan is hij te gast bij de Europese Unie. Dat kost 150 euro, dat moet wel ergens vandaan komen.

Mijn zoon doet vmbo-t. Jongen, zeg ik tegen hem, wees slim. Doe iets met wis- en natuurkunde. Ze zoeken technische mensen. In de boekhouding, dat gaat hem niet worden.

Wat ik anders had gedaan, met de kennis van nu? In 2004 had ik sollicitaties lopen. In die tijd speelden allerlei fusieplannen van mijn werkgever met de concurrent. Als ik terugkijk, was dat het moment om op te stappen.

En misschien had ik het veel eerder anders moeten aanpakken. Op mijn leeftijd kijk je terug. Na de havo ben ik gaan werken. Ik wilde stappen, geld verdienen. Wat ik had moeten doen, is doorleren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden