Recensie

De robot is fascinerend. En ook heel erg eng

Kris Verdonck maakte in samenwerking met dansgroep ICKAmsterdam ‘Something (out of nothing)’.Beeld Bas de Brouwer

De robot rukt op. Hij geldt als ‘verbeterde versie’ van de mens, maar roept vooral angst en onbehagen op, blijkt tijdens het Spring Performing Arts Festival in Utrecht.

De replica van de Duitse schrijver Thomas Melle pruttelt nog wat na, maar uiteindelijk legt hij zijn mechanische handen gevouwen in zijn kunstmatige schoot. We hebben een uur lang gekeken naar een pratende robot in een stoel, die in Utrecht, tijdens het Spring Performing Arts Festival, Thomas Melle heeft ‘vervangen’ in een theatrale lezing. De robot lijkt als twee druppels water, maar is – zoals Melle ons op video meedeelt – beter in staat om de lezing tot een geslaagd einde te brengen. In die zin is de replica op toneel een ‘verbeterde versie’ van hemzelf, stelt Melle, als schrijver die kampt met een bipolaire stoornis en daardoor een optelsom van onberekenbare factoren. Nee, dan de robot: die doet precies wat de algoritmes voor hem hebben berekend.

Theatermaker Stefan Kaegi van het Duits/Zwitserse theatercollectief Rimini Protokoll stuurt Melle bij monde van zijn robot in ‘Uncanny Valley’ op onderzoek uit naar de relatie tussen mens en machine. De technologische ontwikkelingen gaan zo hard dat lastige vragen zich als vanzelf aandienen. Want wat betekent de mogelijkheid jezelf te kopiëren, in een voorgeprogrammeerde, stabiele versie, voor de menselijke maat?

Op video spreekt de ‘echte’ Melle met deskundigen op het gebied van robotica, terwijl zijn kloon er op de bühne (live aanwezig en voor ons als publiek dus veel ‘echter’ dan de ‘echte’ Melle op video) op reflecteert. Het meest interessant zijn de gedachten over Melles eigen schrijverschap. De kloon constateert dat kunst per definitie artificieel is: als vehikel om het te kunnen hebben over authentieke zaken. Dus wat is echt en wat nep? Zo kun je deze performance nog het best omschrijven als zoektocht naar het wezen van de mens.

Griezelvallei

‘Uncanny valley’ (griezelvallei) is een term die wordt gebruikt om het ongemakkelijke gevoel te omschrijven als we in aanraking komen met machines die te veel op ons lijken. Deze editie van Spring stond er de afgelopen twee weken bij stil met voorstellingen, installaties en een tweedaagse conferentie. In het hedendaagse theater, de dans en performancekunst – overigens nauwelijks meer als zelfstandige kunstdisciplines te onderscheiden – is technologie ‘hot’. Dat blijkt wel uit de vele selfies die de dolenthousiaste toeschouwers na afloop maakten bij de kloon van Thomas Melle: er moesten afzetlinten aan te pas komen. Maar de technische nieuwigheden in het theater zijn secundair, het gaat de makers over het nieuwe standpunt dat we moeten innemen in de zee van mogelijkheden die de bestaande definities van het mens-zijn omver schoppen.

Waar Stefan Kaegi van Rimini Protokoll het thema intellectueel benadert, bombardeert de Australische Angela Goh in de solo ‘Uncanny Valley Girl’ de zintuigen met een heftige beeldentaal. Daarin kwakt ze borstprotheses als gelatinepudding tegen een muur en laat ze elektriciteitsdraden als lasso’s door de lucht sissen. In een wat voor de hand liggende collagestijl roept Goh vragen op over gender en technologie middels de ‘fembot’, de robot die haar artificiële vrouwelijkheid gebruikt om de wereld te overheersen. Dat klinkt als horror en zo laat het zich hier ook zien: Goh transformeert gaandeweg in een vreeswekkend en tóch hyperseksueel wezen met lichtgevende tieten. Eng én fascinerend tegelijk: het onderstreept ons eigen unheimische gevoel bij dit onderwerp.

Vleesetende anemonen

Nog veel meer ongemak in ‘Something (out of nothing)’, de productie die Kris Verdonck maakte in samenwerking met dansgroep ICKAmsterdam. De zucht naar vooruitgang heeft hier geleid tot de apocalyps. Opblaasbare objecten zuigen zich als vleesetende anemonen vol met lucht, terwijl de stem van een engel in een voice-over terugkijkt op de catastrofes op de door de mensheid verwoeste aarde. Vijf dansers zonder gezicht doen wezenloos een mechanisch dansje, maar brengen dit maar niet tot een collectief bevredigend einde. Hun anonieme zwarte bodysuits schakelen elke vorm van menselijkheid uit. De snoeiharde cellobegeleiding – krassend, hissend, snerpend – van Leila Bordreuil draagt bij aan het gevoel van het einde der tijden. Als de dansers aan het slot transformeren in goddelijke wezens met dierenmaskers, lijkt dit tevens een nieuw begin in te luiden. Een reiniging? Het gevoel van onbehagen blijft hangen. Willen we de prijs van vooruitgang wel betalen?

★★★★☆ Rimini Protokoll/Uncanny Valley
★★★☆☆ Angela Goh/Uncanny Valley Girl
★★★★☆ Kris Verdonck & ICK/Something (out of nothing)

Lees ook:

De robot leidt, de danser volgt hem in een fascinerende pas de deux

CULTUUR - De Taiwanese danser-choreograaf Huang Yi wilde als kind een robot zijn, om zich niet eenzaam te voelen. Nu danst hij er in Holland Dance Festival een duet mee.

Lees ook:

Met een robot heb je zo een band; welke gevolgen heeft dat?

INTERVIEW - Welke gevolgen heeft het dat robots een grotere rol spelen in ons dagelijks leven? Over die vraag buigt filosoof Pim Haselager zich. ‘Wat als het kind tegen de robot zegt: Geef mijn zusje een duw. Daar moeten we over nadenken.’ 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden