De rivier juichte en schudde zijn dijken af

In Gelderland zijn in vorige eeuwen talloze dorpen verdronken. Nu is er een fietsroute langs zes ervan. Kunst, poëzie en verhalen brengen ze weer tot leven.

Het heeft iets hoogmoedigs om de inhalige Rijn zijn identiteit af te nemen door hem zomaar Waal, Bijlands Kanaal, Pannerdensch Kanaal, IJssel, Lek, Beneden-Merwede, Hollands Diep en Nieuwe Waterweg te noemen. Nederlanders willen het water temmen, en poetsen hun mislukkingen weg uit de geschiedenisboeken. Wie weet waar Oud-Heteren is gebleven of Oud-Herwen, wat is er over van Leuven?

In Gelderland zijn in de vorige eeuwen talloze dorpen verdronken. Het Regionaal Bureau voor Toerisme Arnhem Nijmegen heeft een fietstocht ontwikkeld langs zes ervan. Over winterdijken, zomerdijken, gepensioneerde dijken, dwarsdijken, slaperdijken, defensiedijken, schaardijken en bandijken gaat het. Langs aan overstromingen herinnerende kolken, die ook wel waai, waal of weel heten. Na die fietsroute rond Elst, Bemmel, Duiven en Zevenaar stap je weer af als waterkundig ingenieur.

De geschiedenislessen uit de bijbehorende publicatie 'Verdronken dorpen' worden versterkt door beeldende kunst, poëzie en verhalen. "Er zijn miljoen verhalen over mensen en een zondvloed", schrijven Jan en Sanne Terlouw. 'Een achttiende-eeuwse liefdesgeschiedenis' is er een van. Terwijl haar geliefde Simon Coolebrandt op het VOC-schip de Wildrijk vaart, verdrinkt de jonge Machteld uit Herwen. De aanleg van het Pannerdensch Kanaal verlegde de loop van de rivier, met in 1764 verwoestende gevolgen.

"De rivier juichte, als een dier dat de wand van de kooi waarin hij te lang opgesloten is geweest, ziet verpulveren. [...] Het schudde zijn keurslijf van dijken af zoals een hond die heeft gezwommen het water afschudt, en nam moeiteloos bezit van het land." Machteld zou de beeldspraak niet begrepen hebben, maar het water denderde over het land 'als een divisie tanks in duivels tempo'.

Waar Oud-Herwen lag is nu een recreatieplas, met instructieborden voor speedboten. De rivier heeft haar werk grondig gedaan, de plas afspeuren naar een stukje schoorsteen is zinloos.

"Het is allemaal water, het is tot het einde / niets zien van het landschap dat hier is / verdronken", dicht Esther Jansma in 'Een perfecte beweging', te lezen op de oever. Bij brekend licht kan de illusie ontstaan dat niets weg is, schrijft ze, de plek waar je woonde, hoeken omsloeg, school, fiets, wieg.

Verderop lijkt een huis te zijn aangespoeld. De 'tuimelende huizen' van beeldend kunstenaar Alphons ter Avest zijn houten geraamtes die langzaam wegzakken in de modder en steeds meer wrak worden. De lichte mist maakt alles nog iets mystieker.

Het water neemt, en het water geeft, namelijk aan de lokale sportvissers van H.S.V. de Krib. De bewoners van het nieuwe, hogergelegen Herwen maken nog altijd aanspraak op dit verloren waterland. Landelijke sportvissers zijn namelijk niet welkom, staat er met uitroeptekens.

Vanaf de terp met de Martinuskerk van Oud-Zevenaar is alleen land te zien. De dorpelingen waanden zich helemaal veilig toen ridder Johan van der Loo terugkwam uit het Heilige Land met een in 1440 van de paus in Rome gekregen albasten piëta, een dertig centimeter hoog beeldje van Maria met de gestorven Jezus op haar schoot. Het kreeg een ereplaats in de Martinuskerk, en spoedig vonden miraculeuze genezingen plaats. Meermalen verdween het beeld en werd het weer teruggevonden. In 1975 raakte het spoorloos. Omdat het nooit meer terugkwam, was dat geen wonderbaarlijke verdwijning maar een diefstal.

"Vele malen heeft de Rijn het kerkje van Oud-Zevenaar aangevallen. Tientallen heftige overstromingen zijn er geweest, de kerk is in de tachtigjarige oorlog een ruïne geworden en weer opgebouwd, er zijn pokkenepidemieën geweest in 1724, 1730, 1773, 1785, 1791, 1801, 1807 en 1831. Altijd weer zijn er dijkdoorbraken geweest en heeft kruiend ijs het kerkje gebeukt." Zou je na zoveel rampspoed niet eens gaan twijfelen aan de kracht van het legendarische beeldje? Integendeel, de conclusie luidt dat de kerk er nog staat dankzij Maria. Zonder geloof of vertrouwen heb je zo vlak achter de dijk ook niks te zoeken.

De fietsroute is te downloaden op www.verdronkendorpen.nl. Daar ook informatie over optredens (muziek, dans, locatietheater) en kunstwerken, t/m 11 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden