De RIOOLRAT niet alleen VIES en VOOS ?

Waarom gaan de Britten zich dagelijks te buiten aan de tabloids? Omdat ze zo goed zijn, en verslavend? Omdat Britten hun onderdrukte driften alleen kunnen ventileren na een heleboel bier op vrijdagavond en door het consumeren van vette verhalen? En hoe zit dat in andere Europese landen?

Lichtvoetig, vrolijk en niet al te smerig - light, breezy and a little sleazy, zo wordt het nieuwe zondagsblad omschreven dat volgens de planning dit weekend al in het gat van News of the World zou moeten springen. De Mailgroep, concurrent van Rupert Murdoch, wil Sunday op de markt zetten. Ook Murdoch zelf zou staan te trappelen om zijn eigen zondagsblad te vervangen, maar gezien zijn huidige besognes wil hij liever nog even wachten, menen ingewijden.

Kunnen de Britten dan geen weekend zonder 'breezy en een beetje sleazy'? Wat hebben ze met die schreeuwerige, soms onvertaalbare krantenkoppen als 'Kelly Brook in cozzie floors Capri' (The Sun), verhalen over al dan niet overspelige celebrities ('I did NOT have an affair with Jennifer Lopez', Daily Mail) of de babes van pagina 3? De hijgerigheid van de yellow press lijkt in tegenspraak met typisch Britse kenmerken als beheersing en zelfs verlegenheid. Zie hoe schoolkinderen twee aan twee in een uniformpje over straat wandelen, zie hoe netjes de Britten in de rij schuifelen bij de bushalte. Of bij de kiosk. Daar kopen ze een krant, want ze lezen graag.

En in die krant staan de meest opwindende dingen. De kranten in het Verenigd Koninkrijk moeten het hebben van de losse verkoop en daar doen ze hun uiterste best voor. Beroemdheden, sporthelden en leden van het koninklijk huis zijn er intussen aan gewend dat er permanent een telelens op hen is gericht, of ze nu op straat lopen of in bad liggen. De Britse roddel- en sensatiepers is geen fenomeen van de laatste twintig jaar, al leek het daar op toen paperazzi prinses Diana tot haar dood toe volgden. Al in de victoriaanse tijd genoten lezers van details over het proces van de homoseksuele schrijver Oscar Wilde. Kranten als de Pall Mall Gazette en Reynold's Newspaper schreven lustig over overspelige echtgenoten en echtgenotes, en lezers of analfabeten die daar meer van wilden weten brachten uren door in de rechtbank. Er was weinig victoriaans aan de beschrijving in The Reynold's van de anus van een gearresteerde travestiet, zo schrijft de bekende BBC-journalist Andrew Marr in een boek over zijn vak. De pers zocht de grenzen op, en dat bracht geld in het laatje. "Britse hypocrisie regeerde", aldus Marr: seks was voor lezers acceptabel, mits de verhalen vergezeld gingen van een flinke hoeveelheid verontwaardiging. Hoe essentieel erotiek was voor de bladen blijkt uit Marrs anekdote over een hoofdredacteur van News of the World die zijn lezers op hun woord geloofde, toen zij in een onderzoek beweerden niet gesteld te zijn op hun wekelijkse portie seks in het blad. Hij schrapte de erotische verhalen, en werd prompt ontslagen wegens 'terminale stupiditeit', schrijft Marr.

De huidige krantenmaker weet wel beter. Vooral Rupert Murdoch had de tijdgeest door, toen in de jaren zeventig de moraal zelfs in Groot-Brittannië losser werd. Zijn News of the World en The Sun wisten met de onweerstaanbare mix van roddel en seks miljoenen lezers te trekken. Van tijd tot tijd werden pers en lezers ook nog eens op hun wenken bediend, bijvoorbeeld door overspelige politici of prinsen.

Zeker nu zij zelf dagelijks voer is voor de voorpagina's, lijkt sensatiepers een typisch Brits fenomeen. Sommige niet-Britten verdenken Britten van onderdrukte driften, die ze alleen kunnen ventileren na een heleboel bier op vrijdagavond en door het consumeren van vette verhalen.

Bloody nonsense, horen we Peter Mandler denken, cultureel historicus aan de Universiteit van Cambridge en schrijver van 'The English National Character: The History of an Idea from Edmund Burke to Tony Blair'. Hij formuleert het beleefd, zoals een Brit betaamt. Hij kent de clichés over hem en zijn landgenoten. "Britten zijn geremd en zijn daardoor geobsedeerd door seks? Dan kan je net zo goed zeggen dat ze niet van seks houden.

"Ja, Britten en hun kranten zijn geobsedeerd door beroemdheden en het koninklijk huis. Maar dat geldt ook voor bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Alleen is er hier al veel langer een massacultuur. Hier vond het eerst de industrialisatie plaats, en ontstond een grote-stadscultuur waarin lezen voor de massa gewoon was."

Nauwelijks gehinderd door censuur of regulering kon de Britse pers uitgroeien tot een lucratief commercieel product. Tegelijk met kwaliteitskranten als The Times, die het beter ontwikkelde deel van het publiek bediende, groeide de roddel- en schandaalpers als kool. Dat de Brit een overmatige belangstelling heeft voor roem en seks vindt de professor flauwekul - nog afgezien van het feit dat dé Brit natuurlijk niet bestaat. "Het heeft veel meer te maken met marktwerking."

Kijk naar de Mail Online, de internetversie van The Daily Mail, zegt Angela Phillips, media-onderzoekster bij het prestigieuze Goldsmiths Instituut van de Universiteit van Londen. De site krijgt een kleine 40 miljoen bezoekers per dag, wereldwijd. "En waarom? Omdat het puur en alleen over beroemdheden en hun schandalen gaat." Bewonderend praat ze over de slimme zet van de Mail-uitgever. Dat tabloids in het Verenigd Koninkrijk graag gelezen worden - hoewel ook zij te lijden hebben van dalende lezersaantallen - schrijft Phillips niet zozeer toe aan de aard van de lezer, maar aan de kwaliteit van het product. "Het zijn zeer professioneel gemaakte titels. Als je aan de yellow press denkt als louter vies en voos, dan is dat een misverstand. Kijk naar The Sun." Niet dat ik die zo vaak lees, zegt ze er snel aan toe. "De voornaamste reden dat die zo vaak gelezen wordt, is dat-ie grappig is. Het is een heel slim gemaakte krant, geweldige koppen, verhalen die met een groot gevoel voor humor zijn geschreven. Mensen kopen de krant voor het amusement. En daar voelen ze zich dan een beetje slecht over, zoals wanneer je een te groot chocolade-ijsje eet." Bovendien, zegt Phillips, is het lezen van tabloids een verslavende gewoonte. Je komt er niet meer vanaf.

Misschien dat daarom de schok in Groot-Brittannië zo groot is: al die 'verslaafden' wisten wel dat die leuke stories niet altijd even netjes tot stand kwamen, maar dat tabloidjournalisten zich zo weinig aantrekken van privacy of ethiek, beseften ze niet. Phillips, die net deze maand een boek publiceerde over journalistiek: "Zelfs ik, dagelijks als een professional bezig met het vak, was verbijsterd toen ik begreep hoe afluisteren een routine was geworden."

Bild: best wel beschaafd
Antoine Verbij | Berlijn

Wie in Duitsland 'roddelpers' zegt, zegt 'Axel Springer Verlag', en wie 'Springer' zegt, zegt Bild. Dat blad beheerst, samen met de lokale zusterbladen uit hetzelfde concern, de markt van de boulevardpers. Qua macht en politieke invloed heeft Bild alleen concurrentie van serieuze bladen als Der Spiegel en de Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Bild heeft vaak uitgesproken politieke voorkeuren, die vaker rechts dan links van het midden liggen. Voor bondskanselier Helmut Kohl (CDU) was Bild een soort huisorgaan, maar dat was het blad ook voor Gerhard Schröder (SPD). Redacteuren van Bild onderhouden vriendschappelijke betrekkingen met politici, maar van omkoping lijkt geen sprake.

Bild voert systematisch campagnes tegen extreem-links ('Chaoten'), extreem-rechts ('Nazi's') en extreme islamisten ('Hassprediger'). Een recente campagne gold de populaire minister Zu Guttenberg. Het blad verdedigde hem door dik en dun tegen de beschuldiging van plagiaat in zijn proefschrift. Het mocht niet baten: de val van de 'politieke superster' was onvermijdelijk.

Bild-uitgever Springer is weliswaar groot, maar lang niet zo machtig als Murdoch in Engeland. Veel Bild-campagnes bereiken hun doel niet. Of eindigen voor de rechter, die in veel gevallen ten nadele van het blad oordeelt. Alleen in de jaren zestig hadden ze een keer succes: de man die studentenleider Rudi Dutschke neerschoot, was een bekennend Bild-lezer.

Bilds journalistieke ethiek kwam ernstig in opspraak door onderzoeksjournalist Günter Wallraff. In 1977 werkte hij onder de naam Hans Esser enige tijd voor Bild en schreef daar drie boeken over. Hij onthulde talloze dubieuze praktijken, maar niet van dezelfde omvang als de huidige in Engeland. Al meer dan dertig jaar lang procederen Wallraff en Bild tegen elkaar.

Eigenlijk is Bild best een beschaafd boulevardblad. Zelfs nu de oplagecijfers dramatisch dalen - dit jaar voor het eerst onder de drie miljoen - neemt de redactie niet zijn toevlucht tot vette sensatiejournalistiek. Het doet wat het altijd deed: een blad maken dat de doelgroep, de arbeidende klasse, wil lezen en zien. En het put daarbij met gepaste mate uit de onderbuik.

Seks? Geld, dat is pas erg
Kleis Jager | Parijs

Echte riooljournalistiek die machthebbers in het nauw brengt, vind je niet in de Franse kranten. Tabloids naar Brits model zijn er nooit geweest. De kiosken liggen wel vol met bladen die gespecialiseerd lijken in 'gestolen' foto's van beroemdheden op het strand, al dan niet in gezelschap van een nieuwe liefde.

Politici hebben weinig te vrezen van deze 'presse people', hoewel ze er steeds vaker in opduiken. Echt vervelend is het als je op de korrel wordt genomen door het satirische weekblad Le Canard Enchaîné. Want dat betekent meestal dat je een veel te grote ambtswoning hebt betrokken, een dictator je een paar weken in de watten heeft gelegd of dat je je aan een lucratief fopbaantje hebt laten helpen. De Canard heeft de laatste jaren gezelschap gekregen van de site Mediapart.fr.

Het zegt veel over de Franse cultuur. Geld is altijd een groter taboe geweest dan seks. Mogelijk is dit door 'DSK' aan het veranderen. De media hebben zich na de Sofitel-affaire massaal aan een zelfonderzoek onderworpen. De nieuwsgierigheid moet stoppen bij de deur van de slaapkamer, zo luidt nog steeds de heersende opvatting. Maar iemand met de trekken van een seksverslaafde zal op zijn tellen moeten passen.

Afluisteren kan legaal
Pauline Valkenet | Rome

Een Italiaan die wil weten welke actrice haar borsten heeft laten vergroten of welke voetballer vreemdgaat, kan terecht bij een hele reeks roddelbladen, tv-programma's en websites. Maar die breken (politieke) carrières zelden: dat doen de landelijke dagbladen.

Tabloids zoals de Britse bestaan hier niet. Het zijn gezaghebbende, serieuze dagbladen als La Repubblica, Il Corriere della Sera en Il Giornale die het pikante nieuws brengen waar Bekende Italianen uit de politiek en het zakenleven wit van wegtrekken.

Zeer bepalend is dat La Repubblica eigendom is van zakenman Carlo De Benedetti, een aartsvijand van Silvio Berlusconi, die (onder andere) Il Giornale bezit. Het was La Repubblica die onthulde dat Berlusconi wel erg close was met de achttienjarige Noemi uit Napels. Il Giornale haalde de hoofdredacteur van een katholieke krant, die kritiek op de premier had geleverd, onderuit met nepdocumenten over diens vermeende homoseksualiteit, en had ook de scoop dat de woordvoerder van de linkse premier Romano Prodi transseksuele hoeren van de straat plukte.

Telefoongesprekken afluisteren doet de Italiaanse pers - voor zover bekend - niet. Dat hoeft ook niet: dat doen politiemensen en magistraten legaal, en die lekken de transcripties naar bevriende journalisten. Veel politici uit Berlusconi's kamp, en ook de premier zelf, zeggen dat ze daar het slachtoffer van zijn geweest. De regering wil het afluisteren van gesprekken en de publicatie ervan dan ook aan banden leggen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden