Review

De Rijmbijbel is een kunststuk van volkstaal, dieren en bijbelprenten

Een beschadigd boek is een verlies. In Den Haag is het een pronkstuk: Van Maerlants Rijmbijbel ligt te kijk. voor ze wordt ingebonden.

De oudste bijbelse geschiedenis in de Nederlandse volkstaal krijgt een nieuwe jas. Het is een luxe exemplaar, overgeschreven van het origineel van Jacob van Maerlant.

Dit luxe exemplaar werd voltooid in 1332 en is vermoedelijk geschreven in Utrecht. Het bevat 64 miniaturen, waaronder een paginagrote afbeelding van de belegering van Jeruzalem.

Jacob van Maerlant schreef het originele gedicht rond 1271 in de buurt van Brugge. Hij is één van de oudste schrijvers in de Nederlandse volkstaal van wie een aanzienlijk deel bewaard is gebleven.

De Rijmbijbel uit 1332 is uit elkaar gehaald in verband met een restauratie. De band die er rond 1700 omheen gezet is, is kapot gegaan. Omdat deze band de miniaturen beschadigd heeft, werd besloten hem niet te herstellen, maar te vervangen.

Het Museum Meermanno grijpt de restauratie aan om twintig losse boekdelen naast elkaar tentoon te stellen. Tot elf januari zijn de delen van de Rijmbijbel naast elkaar te zien in Museum Meermanno. Daarna wordt het boekwerk opnieuw gebonden.

De Rijmbijbel die nu te zien is in het museum, is bijzonder omdat het één van de twee Rijmbijbels is die door de hele tekst heen miniaturen bevatten.

Het andere exemplaar ligt in Brussel, maar dat verkeert in zulke slechte staat dat deze niet wordt uitgeleend, zegt conservator Jos van Heel, werkzaam bij Museum Meermanno.

In het museum zijn nog acht andere volledige exemplaren van de Rijmbijbel te zien en fragmenten van verder verloren gegane exemplaren.

Daarnaast zijn andere werken van Van Maerlant en de handschriften die de dertiende-eeuwse schrijver vermoedelijk gebruikt heeft als bron voor de Rijmbijbel te bewonderen. „Dat er van de Rijmbijbel vijftien volledige exemplaren bewaard gebleven zijn, dat is uniek voor zo’n oud werk in de volkstaal”, volgens Van Heel. „Van Maerlant werkte vaak in opdracht van edelen, zo schreef hij onder andere in opdracht van de graven van Holland. Wie de opdrachtgever is voor de Rijmbijbel is helaas onbekend”.

„Je ziet de interesse voor de Rijmbijbel door de eeuwen heen verschuiven; van interesse voor de bijbelse geschiedenis in de volkstaal, naar belangstelling voor de taal waarin het geschreven is, vervolgens naar het werk als voorbeeld van Middelnederlandse literatuur en tenslotte naar het verluchte handschrift als kunstwerk”, licht Van Heel toe.

De 64 miniaturen in de Rijmbijbel zijn van Michiel van der Borch. Zijn naam staat onder de paginagrote afbeelding van de ’Wrake van Jeruzalem’ die de belegering van Jeruzalem door de Romeinen laat zien.

Michiel van der Borch schreef zich in 1322 in als inwoner van de stad Utrecht met als beroep ’verlichter’, iemand die versieringen aanbrengt in teksten.

Van Heel wijst op de voorliefde voor vogels van Michiel van der Borch. „Je ziet bijvoorbeeld dat Van der Borch het oud-Nederlandse woord ’sparewer’ wat muskietennet betekent, interpreteert als ’sperwer’ en dus een roofvogel tekent in plaats van een net. Ook op veel andere plaatsen zijn vogels verwerkt in de afbeeldingen.”

De restauratie van de Rijmbijbel wordt gefinancierd door het Atlas Restauratiefonds, een particulier fonds dat geld beschikbaar stelt om belangrijke boekencollecties te herstellen en voor de toekomst te bewaren.

Het was een noodzakelijke ingreep, volgens Van Heel. De boekbinder die rond 1700 de beschadigde middeleeuwse band verving, deed dat met de technieken van zijn tijd. „Helaas veroorzaakte de nieuwere band valse vouwen en beschadigingen aan de miniaturen. Nu krijgt het boekwerk een moderne conserveringsband en worden de bladen hersteld. We hoeven alleen nog maar de afzonderlijke katernen weer aan elkaar te naaien en in een band te plaatsen”, zegt Van Heel.

Voor de nieuwe band is gekozen voor een wat luxere uitvoering dan de doorsnee conserveringsband. „Het gaat hier tenslotte om een boek dat altijd al een luxe product is geweest”, merkt Van Heel op. De oude band zal samen met de Rijmbijbel bewaard worden in een speciale zuurvrije doos.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden