De rijke wereld van christelijke symboliek

God wordt nogal eens geciteerd in deze krant. Vorige week zei hij: 'Denk!' En dat deden de middeleeuwers graag. Zij lazen het boek van de natuur bij het licht van de Bijbel en ontdekten in alles wat groeit en bloeit een verwijzing naar het goddelijk plan. Zo zagen ze de duif als een symbool voor de kerk.

De twee vleugels verwijzen naar het actieve en het contemplatieve leven. De blauwe veren van de vleugels zijn gedachten aan de hemel. De schitterende dooreenwarreling van kleuren in de hals verbeeldde de wisselvalligheid van het aardse leven, de zee van menselijke hartstochten, waarin de kerk haar koers zocht. De rode pootjes toonden het bloed van de martelaren waar de kerk doorheen waadde op weg naar de laatste dag.

De groene schil van de walnoot was het bittere lijden van Christus. Het hout daaronder was zijn kruis en binnenin vinden we het zalige voedsel van de goddelijke openbaring.

Hun bijbellezen was wel een beetje scheef. Het hele Oude Testament beschouwden zij als niet meer dan een opmaat voor de komst van Christus. In het Oude Testament leefde de mens onder het onzekere licht van de maan. De waarheid was versluierd, een sluier die door de dood van Christus werd verscheurd, waarna de mens in het licht van de zon leefde.

Vandaar het scheuren van de voorhang van de tempel bij de kruisdood. Abrahams offer van Izaak was een voorafschaduwing van God die zijn zoon zou offeren. Het lijden van Job was een allegorie van Jezus' lijden. Het water dat Mozes uit de rots sloeg was het bloed dat vloeide uit Jezus' zij.

Ik neem de paters die mij ooit onderwezen liefst zo min mogelijk kwalijk, maar ik acht het enigszins onvergeeflijk dat zij ons weghielden of zelf ook volstrekt onwetend waren waar het de rijke wereld van christelijke symboliek betreft. De symbolen van de evangelisten bijvoorbeeld.

Bij Matteüs een mens (geen engel, zoals vaak wordt gedacht) omdat zijn evangelie begint met de afstamming van Jezus in lichamelijke zin. De leeuw hoort bij Marcus omdat zijn evangelie opent met de stem van een roepende in de woestijn. Voor Lucas, de os, een offerdier, omdat zijn evangelie begint met het offer van Zacharias. Maar het allermooist vind ik de adelaar voor Johannes. Deze vogel was als enige onder de dieren in staat zo hoog te vliegen dat hij de zon recht kon aankijken. En dat is ook de huiveringwekkende hoogte waarop het evangelie van Johannes begint: en het woord was bij God.

Je kunt deze symboliek lezend tegenkomen, maar de mooiste ervaring is erin rondlopen onder de gewelven van een middeleeuwse kathedraal. Het gebouw heeft zelf de vorm van een kruis, wat geen nadere duiding behoeft. Het altaar staat altijd aan de oostkant zodat de priester als hij de hostie heft zich richt tot de opgaande zon van Jezus' komst op aarde. Rond het altaar staan vaak twaalf, soms elf, zuilen, de apostelen bij het Laatste Avondmaal, dat hier op wonderbaarlijke wijze opnieuw genuttigd wordt. In het portaal aan de kille donkere noordkant vind je afbeeldingen uit het Oude Testament en in het lichte warme zuidelijk portaal tref je scènes uit het Nieuwe Testament. Aan de westkant vind je niet zelden de afbeelding van het laatste oordeel, het afsluitende tafereel dat het einde van alle aardse leven toont en passend door de ondergaande zon belicht wordt. In het midden de aartsengel Michael met zwaard en weegschaal. Vaak neemt hij terloops de moeite een monster onder zijn voeten te vertrappen. De doden komen uit hun graven. Aan de rechterhand van de vader de rechtvaardigen, aan zijn linkerhand de verdoemden die door duivels de hel in worden gesleept. Dat is precies de plek waar Jeroen Bosch zijn bizarre mosterd haalde. En elke kathedraal is weer anders. In Vezelay bijvoorbeeld... maar ik hou op, ik wilde iets laten zien van wat er ooit gebeurde toen God zei: 'Denk!' Ik hou van die wereld en loop er graag in rond, zoals ik graag rond een Griekse tempel loop, alleen vind ik kathedralen veel mooier.

Het flauwste godscitaat dat ik de afgelopen weken las in Trouw betrof zijn mededeling: 'Ik besta niet.' Vertel mij wat. Maar kathedralen bestaan wél.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden