De religie van een tolerante vorstin

Koningin bij de gratie Gods, zo voelt Beatrix zich. Omdat haar ambt zoveel vergt, en 'omdat dit een functie is waar je veel eenzaamheid kent', zei ze in het jubileumprogramma deze week. Het geloof is voor haar een onontbeerlijke kracht en steun bij het werk.

God, Nederland en Oranje was eeuwenlang het 'drievoudig snoer' dat niet verbroken kon worden. Het vorstenhuis is nog steeds protestants. Maar de nieuwe tijden gaan ook aan het Nederlandse vorstenhuis niet voorbij. Zo kon de kroonprins een rooms-katholieke vrouw huwen. En mocht een remonstrantse predikante de uitvaartdienst van de koningin-moeder leiden.

,,Het heeft God behaagd mijn lieve moeder tot zich te roepen'', schreef koningin Juliana in 1962 bij het overlijden van Wilhelmina. Beatrix, veertig jaar later: ,,Met grote droefheid geef ik kennis dat mijn geliefde echtgenoot vredig is gestorven.'' De hand van God was in het bericht niet meer aanwezig.

Orthodox-protestants Nederland heeft het er niet makkelijk mee. Bij haar inauguratie op 30 april 1980 sprak de nieuwe koningin als motto uit: ,,Mijn schild ende betrouwen, zijt Gij o God mijn Heer.''

Maar dit citeren uit het 'Wilhelmus' betekent geen terugkeer tot de God van haar vaderen, meent het Reformatorisch Dagblad. Een recente peiling onder de achterban van die krant leerde dat het geloof in 'God Nederland en Oranje' zelfs daar geen grote aanhang meer heeft. De Oranjes zijn er niet orthodox genoeg voor.

In haar kersttoespraken wil Beatrix nog weleens wijzen op de waarden van islam, hindoeïsme en boeddhisme. Minstens zo verwerpelijk ziet het rechtzinnig volksdeel de roomse invloed op het Huis van Oranje door het dulden van rk huwelijkspartners. De SGP weigerde steun te geven aan de toestemmingswet voor het huwelijk van kroonprins Willem-Alexander en Máxima.

De predikanten onder wier gehoor koningin Beatrix zich graag schaart, zijn van vrijzinnige snit. Ex-priester Huub Oosterhuis mocht een verjaardag van Beatrix en de geboorte van een prinsje opluisteren. Bij de uitvaart van Claus hield Oosterhuis een overweging, tijdens een dienst die hij leidde met de Haagse predikant Carel ter Linden.

Carel en broer Nico zijn graag geziene gasten van het Oranjehuis. Nico ging voor in de zilveren huwelijksdienst van Beatrix en Claus en hij verbond, samen met priester Gerard Oostvogel, hun neefje Maurits in de echt met de rk Marilène van den Broek - een generale repetitie voor het huwelijk van de kroonprins.

Een repetitie met een relletje: koningin Juliana, een goede bekende van Oostvogel, ging voor het oog van de camera ter communie. Beatrix en Claus bleven in de bank zitten.

Het geloof van de majesteit is typisch modern, zei in een recente uitzending van 'Kruispunt' ook kerkhistoricus Ton van Schaik. Hij typeerde het als 'weinig dogmatisch, kiezen wat in je kraam te pas komt, relishoppen'.

De gebroeders Ter Linden vertolken volgens rechtzinnige gelovigen een 'horizontalistisch' evangelie, met te weinig zonde en genade. Anderen omschrijven de prekende broers als high brow dominees: dienaren des Woords voor een elite die kerkgang ziet als teken van goede smaak.

Beatrix' huispredikers moesten, zoals bekend, niet zoveel hebben van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) die in oktober 2004 verscheen.

Hare Majesteit was niettemin aanwezig bij de presentatie van de NBV in Rotterdam. Ze las als eerste voor uit de nieuwe Bijbel.

,,Zij heeft de bijzondere betekenis van dit moment beseft, en die door haar aanwezigheid willen illustreren'', zei historicus en theoloog Cor Blenk in De Waarheidsvriend, het orgaan van de Gereformeerde Bond in de Nederlandse Hervormde kerk.

Beatrix' overtuigingen komen nog het best aan het licht in haar kerstredes. Thema's als egoïsme, normvervaging en geweld geven de toespraken een spiritueel, maar wat zwaarmoedig karakter.

In die redes spreekt ze 'niet expliciet christelijk', zegt Cor Blenk. ,,Maar wel over het Licht der wereld, dat in Hem is opgegaan. Zo doet ze haar belijdenis gestand, ook al is dat theologisch anders ingevuld dan ik graag zou zien. Maar een kersttoespraak van de koningin is anders dan een kerstpreek van een hervormd-gereformeerde dominee.''

Grondwettelijk geniet de Nederlandse koning vrijheid van godsdienst. Maar die vrijheid is niet onbeperkt, schreef de toenmalige vice-voorzitter van de CDA-fractie in 2001 in Trouw. Als het staatshoofd zijn toevlucht zou nemen tot religieus fundamentalisme, zou dat kunnen botsen met de democratie. Positief aan die vorstelijke godsdienstvrijheid: ,,In het Nederlandse koningschap is ruimte voor moreel leiderschap waarin christelijke waarden tot hun recht komen'', aldus de CDA'er. Zijn naam: Jan Peter Balkenende.

Op moreel gebied kan de vorst een daad stellen: sommigen zouden graag zien dat Beatrix dat net als de Belgische koning Boudewijn zou doen. Boudewijn trad in 1990 even terug om een abortuswet niet te hoeven tekenen.

Maar of Beatrix in ethische kwesties ook zo behoudend is, is nog maar de vraag.

,,Inzake thema's als euthanasie en homohuwelijk is Beatrix bepaald niet liberaal'', zegt Cor Blenk. ,,Zij maakt een orthodoxere indruk dan Juliana.''

Trouw-commentator Willem Breedveld zei bij Beatrix' twaalfenhalfjarig ambtsjubileum daarentegen: ,,De koningin staat persoonlijk zeer open voor homoseksuele relaties.''

,,Het is belangrijk dat koningin Beatrix een gelovig iemand is, voor wie kerkgang betekenis heeft'', zegt hofprediker Carel ter Linden in De Waarheidsvriend. ,,Daarmee geeft zij aan vanuit welke diepere waarden zij denkt en leeft.'' En daarmee kan de majesteit iets voor anderen betekenen, bijvoorbeeld door onverwacht naar de kerk te gaan met boeren uit Oene, die hun vee zagen sterven tijdens de mkz-crisis.

Op gewone zondagen bezoekt Beatrix de protestantse Kloosterkerk in Den Haag. Niet als staatshoofd, maar als gelovige.

Volgens mensen die haar van nabij kennen is de vorstin 'zeer gelovig'. Huub Oosterhuis zei in 'Kruispunt': ,,Haar toespraken zijn, hoe breed en open ook, doortrokken van een religieuze geest. Ze doen ook altijd een sterk ethisch appèl.''

Cynici relativeren haar religieuze doen en laten: koninklijke kerkdiensten dienen in hun ogen alleen voor het in stand houden van een sprookjessfeer - televisiegeniek, sacraal, esthetisch en betekenisloos.

Gelovig en tolerant lijkt een betere typering van Beatrix' godsdienstige overtuiging. En haar tolerantie strekt zich ook uit naar andere religies. De Rijksvoorlichtingsdienst liet deze maand in een reactie op haar wegblijven bij de pauselijke uitvaart weten: ,,De Koningin, die zich ook in haar werk gesteund voelt door haar geloof, respecteert ieders godsdienst en levensovertuiging. De gemeenschappelijke waarden van die godsdiensten zijn dat ze in het teken van het goede staan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden