De regisseur die het bekende absurd maakt

bioscoop | De New Yorkse regisseur Jim Jarmusch is met twee nieuwe films vertegenwoordigd op het filmfestival van Rotterdam. Als filmmaker valt hij perfect samen met de onafhankelijke cinema waar het festival voor staat.

Zijn witte kuif is inmiddels grijs, maar verder heeft Jim Jarmusch zich behoorlijk staande gehouden in het onafhankelijke Amerikaanse filmcircuit dat hem halverwege de jaren tachtig bombardeerde tot boegbeeld. 'Stranger than Paradise' (1984) was zijn grote doorbraak, de film waarmee hij bekroond werd in Cannes en die hem op het podium hees.


Het in korrelig zwart-wit gedraaide avontuur brak met bestaande regels en was een openbaring. Zonder dwingende plot volgde Jarmusch de twee New Yorkse vrienden Willie en Eddie, met laconieke humor gespeeld door jazzmuzikant John Lurie en Richard Edson, ex-drummer van Sonic Youth. Samen met Willie's 16-jarige Hongaarse nichtje maakten de twee een roadtrip door Amerika, waarbij sfeer en ritme minstens zo belangrijk waren als het verhaal, evenals het terugkerende, overdonderend gezongen 'I put a spell on you' van Screamin' Jay Hawkins.


En er was meer. In 'Stranger than Paradise' keek Jarmusch al door de ogen van de buitenstaander naar Amerika. Zijn helden waren twee klaplopers uit de Lower East Side die hun geld bijelkaar sprokkelen met pokeren. Ze werden gadegeslagen door het nichtje uit Boedapest dat voor het eerst in Amerika was, en verwonderd kennis nam van typisch Amerikaanse tradities als tv-dinners en hotdogs. Jarmusch stelde Americana in een ander daglicht.


Die blik van de buitenstaander bleef zijn films bepalen, waardoor het bekende iets absurds werd. Zo keken we in 'Down by Law', zijn eerste succesvolle samenwerking met de Nederlandse cameraman Robby Müller, via een Italiaan naar New Orleans. In 'Mystery Train' struinden we met een Japans koppel op Elvis-pelgrimage door Memphis, en onvergetelijk was 'Dead Man' waarin hij een indiaan opvoerde als de vreemdeling in eigen land. Zwarte acteurs waren vanzelfsprekende hoofdrolspelers in zijn films, zoals Forest Whitaker in 'Ghost Dog: The Way of the Samurai' en Isaach de Bankolé in 'The Limits of Control'.


Bemoeienis van Hollywood


Opmerkelijk is hoe Jarmusch de afgelopen decennia trouw bleef aan zichzelf en een oversteek naar Hollywood, naar de studio's en de sterren, zelfs nooit overwoog. Er werd heus wel aan hem getrokken, met name door Hollywoodstudio Miramax die graag succesvolle onafhankelijke filmmakers opneemt, maar er ook bekend om staat zich tegen van alles en nog wat aan te bemoeien. Zo belandde 'Dead Man', de western die Jarmusch met Johnny Depp en Neil Young maakte, twintig jaar geleden bij de distributietak van Miramax. Een vergissing. Miramax bleek te willen sleutelen aan de film, iets wat dankzij een speciaal contract dat Jarmusch had opgesteld, niet door ging. Zo behield hij eindzeggenschap (final cut) over zijn film.


Die bemoeienis van Hollywood is iets wat meer zogeheten 'independents' dwars zit, denk ook aan Richard Linklater, regisseur van 'Boyhood', die bewust in Houston (Texas) bleef om daar in alle vrijheid zijn films te maken en zelfs een eigen filmstudio op te zetten. Jarmusch bleef in New York van waaruit hij ook zijn nieuwste film 'Paterson' maakte, in samenwerking met Amazon Studios. Dat is, naast Netflix en HBO, een belangrijke nieuwe speler voor filmmakers met een hang naar creatieve vrijheid.


'Paterson' is een intiem portret van een dichtende buschauffeur in Paterson (New Jersey) dat zich onttrekt aan allerlei typeringen: het is geen romantische komedie en ook geen superheldenfilm. Jarmusch vaart ook hierin zijn eigen koers, door de blik te richten op het alledaagse leven, door kleine observaties. Hij laat ook op humoristische wijze een tegengeluid horen. Zo blust hij een dramatische scène waarin een pistool door de lucht vliegt af met de ontdekking dat het om een neppistool gaat.


Dichtende buschauffeur


Drama moet je tussen de regels zoeken, in de relatie tussen de buschauffeur en zijn cup cakes-bakkende geliefde die droomt van een carrière als country zangeres en, hunkerend naar roem en rijkdom, haar man aanspoort om zijn gedichten te publiceren. Het is een onderliggende spanning die, wie weet, de geliefden wel eens uit elkaar zou kunnen drijven, en die tegelijkertijd iets zegt over Jarmusch' eigen gedachten over roem en rijkdom. We herkennen wel iets van de regisseur in het optreden van Adam Driver als de dichtende buschauffeur, die zelf niet maalt om bekendheid.


Zo staat zijn handtekening ook duidelijk onder de tweede film die hij deze week in Rotterdam presenteert. 'Gimme Danger', ook een Amazon-productie, is een muziekdocumentaire over Iggy Pop en zijn punkband The Stooges, door Jarmusch 'the greatest rock 'n roll band ever' genoemd. Een heerlijke, onbeschaamde fanfilm die je terugslingert naar de jaren zeventig waarin Jarmusch het rauwe geluid van deze band ontdekte en waarin hij zijn eigen zoektocht begon.


Zijn studie journalistiek in Chicago wilde niet vlotten, en Jarmusch stapte over naar Columbia University waar hij literatuur ging studeren en les kreeg van avantgarde dichters. Een tripje naar Parijs, waar Jarmusch de Cinématheque Française ontdekte, en zich onderdompelde in Europese en Aziatische filmschatten, werd een verblijf van tien maanden, en na terugkomst wist hij het: hij ging film studeren aan New York University. De rest is geschiedenis, zou je kunnen zeggen. Met zijn eindexamenfilm 'Permanent Vacation' belandde hij in 1981 in Rotterdam. Zijn eersteling werd op het festival vertoond tussen nieuw werk van Godard, Antonioni en Wenders. In 1983 keerde Jarmusch terug naar de Maasstad met 'Stranger than Paradise', toen nog een korte film die in 1984 werd uitgewerkt tot een avondvullende speelfilm, en die inmiddels behoort tot de moderne Amerikaanse klassiekers.


Droeve ondertoon


Het zijn veealal droogkomische, minimalistische roadmovies met een droeve, melancholieke ondertoon, gedragen door een warm humanisme, waarin Jarmusch ons vraagt te kijken en te luisteren. Hij inspireerde daarmee veel jonge filmmakers, van het Uruguayaanse duo Stoll & Rebella dat Rotterdams succes boekte met hun jongerenfilm '25 Watts' (geïnspireerd op 'Stranger than Paradise') tot de Amerikaanse regisseur Gabe Klinger die deze week aanwezig is in Rotterdam met zijn speelfilmdebuut 'Porto', waarvoor Jarmusch optrad als producent. Van een 27-jarige debutant groeide de regisseur uit tot een 64-jarige maestro die het werk van een nieuwe garde onafhankelijke filmmakers steunt. Een mooie cirkel, en ook al is hij dit jaar niet zelf aanwezig in Rotterdam, zijn geest waart er wel rond.


Regisseur Jim Jarmusch is wars van conventies en bemoeienis van Hollywood.


46ste Filmfestival van Rotterdam


Jim Jarmusch in Eye

zes gerestaureerde Jarmusch-klassiekers

Het Internationaal Filmfestival Rotterdam, van 25 januari tot en met 5 februari, telt ruim 250 speelfilms en documentaires, ruim 200 korte films, een dozijn tentoonstellingen en een scala aan masterclasses en talkshows. In de acht films tellende competitie om de Tiger Award (40.000 euro) prijkt een Nederlands debuut: 'Quality Time' van Daan Bakker, over vijf ploeterende jongemannen en de relatie met hun bezorgde ouders, onder wie Anneke Blok en Michiel Romeyn. Ook schrijfster Heleen van Royen debuteert in Rotterdam. 'Het Doe Zo Zeer' is een intiem en ontroerend portret van haar dementerende moeder. Hoog bezoek is er ook. Zijne Majesteit de Koning is vrijdag aanwezig bij de première van 'Double Play', de verfilming van het succesvolle boek Dubbelspel van de Curaçaose schrijver Frank Martinus Arion. Het drama is onderdeel van het programma Black Rebels, waarin ook Golden Globe-winnaar en Oscarfavoriet 'Moonlight' is te zien, het meesterlijke coming of age-verhaal van een zwarte homoseksuele jongen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden