De rede die Zuid-Afrika voorgoed veranderde

Kaapstad, 2 februari 1990. President De Klerk kondigt de vrijlating van Nelson Mandela aan. Beeld AP. Beeldbewerking: Trouw/BR

Maandag is het 25 jaar geleden dat de toenmalige Zuid-Afrikaanse president F.W. De Klerk zijn toespraak hield waarin hij de vrijlating van Mandela en de afschaffing van de apartheid aankondigde. Een verrassing destijds voor veel blanken. 'De Klerk heeft te veel weggegeven.'

Pieter Mulder (63) zat op 2 februari 1990 twee jaar in het Zuid-Afrikaanse parlement. Hij vertegenwoordigde de Conservatieve Partij, een rechtse afsplitsing van de Nationale Partij die Zuid-Afrika sinds de invoering van de apartheid in 1948 bestuurde. Het was een spannende dag. Mulder en zijn uitsluitend blanke collega's wisten dat president Frederik Willem De Klerk een belangrijke verklaring in het parlement zou komen afleggen.

Maar zelfs met die voorkennis was Mulder geschokt over wat hij hoorde. De Klerk kondigde de afschaffing van de apartheid aan, zei vrijheidsstrijder Nelson Mandela te zullen vrijlaten en hief het verbod op verzetsbewegingen als het ANC op. "We hadden nooit gedacht dat De Klerk zo ver zou gaan", vertelt Mulder een kwart eeuw later. "Want er bestond helemaal geen plan over hoe hij de krachten die hij met zijn toespraak losmaakte in bedwang wilde gaan houden."

De haast waarmee De Klerk handelde was ook niet nodig, meent Afrikaner historicus Hermann Giliomee (76). Hij schreef het boek 'The last Afrikaner leaders'. "Natuurlijk was het door een internationale financiële boycot moeilijker geworden het systeem in stand te houden. Maar zulke drastische maatregelen, zo'n plotselinge ineenstorting van de Afrikaner politieke macht, dat was onverwacht."

Delen van de macht
Niet dat De Klerk deze algehele instorting toen al voorzag, denkt Giliomee. De Afrikaner president was uit op een systeem van machtsdeling, een nieuwe regering van nationale eenheid waarin het ANC zou worden opgenomen en waarin de Nationale Partij een vetorecht zou krijgen om de belangen van de blanke minderheid te kunnen waarborgen.

Dat veto kwam er na vier jaar onderhandelen niet. In 1994 hield Zuid-Afrika zijn eerste algemene verkiezingen. De Klerk had een jaar ervoor, samen met Mandela, de Nobelprijs voor de Vrede ontvangen. De wereld vierde feest, maar Mulder niet. "Ik realiseerde me al na de toespraak van De Klerk dat Zuid-Afrika nooit meer hetzelfde zou zijn", zegt hij, een van de weinige uit 1990 die nu nog parlementslid is. Niet dat hij de apartheid had willen behouden. "Maar ik hoopte dat we een manier zouden vinden om de belangen van minderheden in Zuid-Afrika te waarborgen. Dat lukte niet."

Met deze 'minderheden' bedoelt hij in eerste plaats Afrikaners. Blanken (Afrikaners en Engelssprekende blanken) maakten in 1990 slechts 13 procent van de totale Zuid-Afrikaanse bevolking uit. Dat percentage is ondertussen zelfs geslonken tot 8,5. Mulder: "We wisten dat wij alle politieke invloed, elke onderhandelingspositie na de verkiezingen van 1994 kwijt zouden zijn." Tot 1994 had de blanke minderheid, via het racistische systeem van apartheid, een monopolie op politieke macht.

Nelson Mandela Beeld epa

Volgens Giliomee begon het na de speech van De Klerk allemaal nog aardig. "Tot 1992 heeft De Klerk het uitstekend gedaan", zegt hij. "Daarna verloor hij de controle over de onderhandelingen met het ANC." De historicus vindt dat vooral slechte afspraken zijn gemaakt over de bescherming van de verschillende Zuid-Afrikaanse talen, waaronder het Afrikaans. Engels ging overheersen. "En ook kwamen binnen de kortste keren 100.000 blanke ambtenaren op straat te staan", moppert hij. "De Klerk gaf in de onderhandelingen te veel weg. Met als gevolg dat het Afrikaans nu als taal wordt bedreigd en er een enorme hoeveelheid ervaring en kennis verdween uit het overheidsapparaat."

Springlevend
Afrikaner onderzoekster Christi van der Westhuizen (44) denkt echter dat de meeste Afrikaners Giliomee's onvrede niet delen. Ze is verbonden aan de Universiteit van Kaapstad en heeft een column in de Afrikaner krant Beeld. "De Afrikaner cultuur is juist springlevend. In de afgelopen 25 jaar is een explosie te zien geweest aan Afrikaner toneelstukken, boeken, muziek en festivals. Het Afrikaans krijgt alleen niet meer de voorkeursbehandeling uit het verleden. Maar dat is terecht."

Bovendien zijn een hoop andere blanke privileges blijven bestaan, zegt de schrijfster van het boek 'White Power & the rise and fall of the National Party'. "De meeste Afrikaners hebben nu een beter leven dan voor 1990. Ook wij genieten van de vrijheid die democratie met zich brengt. Tijdens de apartheid waren bijvoorbeeld veel kritische boeken verboden. Die kunnen we nu weer lezen. En wij blanken zijn gemiddeld nog altijd rijker dan alle andere bevolkingsgroepen, als gevolg van onze onrechtvaardige bevoorrechting tijdens de apartheid. Wij hebben dus meer geld om te investeren in de kunsten. Het Afrikaans is daardoor juist een sterke taal gebleven."

Van der Westhuizen denkt niet dat De Klerk in 1990 inging tegen de wil van de blanke meerderheid. Dat blijkt ook uit het feit dat bij een referendum in 1992 over de voortzetting van de onderhandelingen met het ANC 69 procent van de blanken voor stemden - opkomst: 85 procent. "De toespraak van De Klerk was het resultaat van vijf jaar geheime onderhandelingen met het ANC", verduidelijkt Van der Westhuizen. Vanaf halverwege de jaren tachtig vond in Europa zulk overleg plaats met het ANC in ballingschap, en ook met Mandela in de gevangenis.

Burgeroorlog
"De Klerks voorganger, P.W. Botha, was een hardliner die Zuid-Afrika veranderde in een politiestaat", legt de onderzoekster uit. "Toen hij twee beroertes kreeg en moest aftreden, zag de gematigde stroming binnen de partij zijn kans. Zij maakte De Klerk, niet afkomstig uit het politieapparaat of het leger, tot leider. Een geluk voor Zuid-Afrika, want het doorzetten van de lijn van Botha had kunnen ontaarden in een burgeroorlog. Het merendeel van het blanke establishment wilde dat niet."

Toch meent parlementariër Mulder, die tegenwoordig leider is van de conservatieve, rechtse Afrikaner partij Vryheidsfront Plus, dat De Klerk in de onderhandelingen met het ANC meer uit het vuur had moeten slepen. "De Nationale Partij had controle over de financiën en het leger. Dat gegeven had zij moeten inzetten om een betere bescherming van minderheden af te dwingen. Er waren in het buitenland voorbeelden genoeg: Spanje met deels autonome regio's als Catalonië, België met zijn federale stelsel dat de verschillende taalgroepen enige mate van zelfbeschikking gaf."

Dat Afrikaner muziek, literatuur en festivals momenteel hoogtij vieren, komt volgens Mulder vooral doordat dit soort cultuuruitingen de laatste veilige haven vormen voor Afrikaners. "In het algemene openbare leven sterft onze taal uit." Bovendien voelen veel Afrikaners zich in toenemende mate bedreigd, verzekert hij. "Mandela was zo slim om altijd samenwerking met Afrikaners te zoeken. Maar zoals ik in de jaren negentig al voorspelde, werden de problemen van Afrikaners na zijn aftreden van de politieke agenda gedrukt. Afrikaners worden steeds vaker als makkelijke zondebok aangewezen wanneer de ANC-regering faalt te voldoen aan zijn plichten. Dat is gevaarlijk."

Trots
Van der Westhuizen houdt echter vol dat Mulder slechts de mening van een kleine, zij het luide groep Afrikaners vertegenwoordigt. Dat Mulders Vryheidsfront Plus bij de verkiezingen vorig jaar slechts één procent van de stemmen wist te bemachtigen, lijkt haar gelijk te geven. "Blanke Zuid-Afrikanen hebben het niet slecht", herhaalt ze nog maar een keer. "In Zuid-Afrika wonen bijna 4,5 miljoen blanken. Slechts 35.000 van hen leven in armoede."

En ook de Afrikaner trots lijkt nog intact. In ieder geval bij Mulder. "Zonder Afrikaners zou Zuid-Afrika nooit de economische gigant van Afrika zijn geworden", pocht hij. "We produceren de helft van alle elektriciteit in Afrika, hebben meer geasfalteerde wegen dan alle andere Afrikaanse landen samen."

Maar slechts dankzij de speech van De Klerk werden ontwikkelingen in gang gezet die ervoor zorgden dat tegenwoordig alle Zuid-Afrikanen (en niet alleen blanken) van deze verworvenheden mogen genieten. Als eerbetoon kreeg De Klerk afgelopen week een straat in Kaapstad naar zich vernoemd. Daarop was echter ook kritiek. Want De Klerk mag de apartheid hebben afgeschaft, hij was ook de laatste apartheidsleider. Toch ook "een man met bloed aan zijn handen", zoals Mandela in 1993 zei.

En hoe denkt F.W. De Klerk er zelf over?

Ook Frederik Willem De Klerk zelf wist dat hij op 2 februari 1990 geschiedenis zou schrijven. "Ik begreep dat mijn toespraak Zuid-Afrika voorgoed zou veranderen", laat hij weten via e-mail. "Maar ik had geen twijfel. Mijn collega's en ik worstelden al jaren met de noodzaak tot fundamentele verandering in het land, en ik voelde dat de omstandigheden begin 1990 gunstig waren om constitutionele onderhandelingen te starten."

De Klerk is tevreden over het resultaat. "Ik zou het allemaal weer hetzelfde doen. We hebben alle doelen gerealiseerd die ik op 2 februari 1990 formuleerde, met als belangrijkste de vreedzame algemene verkiezingen in 1994. Al moet ik wel zeggen dat de rechten van minderheden in Zuid-Afrika tegenwoordig niet altijd de aandacht krijgen die zij op basis van de grondwet verdienen."

Bovendien schaadt de ideologie van de huidige regering de degelijkheid van de economie, meent hij, en bemoeilijkt zij het verstrekken van essentiële overheidsdiensten als goed onderwijs. "Dat het niet lukt de scholing van onze jeugd te verbeteren, is een van mijn grootste teleurstellingen. Evenals de aanhoudend hoge werkloosheid, economische ongelijkheid en toenemende overheidscorruptie."

De schadelijke ideologie binnen de ANC-regering wijt De Klerk deels aan de Zuid-Afrikaanse Communistische Partij, die via haar alliantie met het ANC onderdeel uitmaakt van de regering. "Zonder zelf maar één stem te winnen, blijft die partij een van de machtigste politieke krachten in ons land."

Teleurstellend vindt hij ook dat Zuid-Afrika nog altijd niet de regenboognatie is waarop aartsbisschop Desmond Tutu in de jaren negentig hoopte. "Al kwamen we tijdens het WK Voetbal 2010 dichtbij", meent hij. "Helaas promoot de huidige regering niet langer nationale verzoening op de manier waarop Nelson Mandela dat deed. Daardoor loopt de spanning tussen verschillende bevolkingsgroepen weer op. Maar dat neemt niet weg dat Zuid-Afrika nu een veel betere plek is dan 25 jaar geleden."

Bevolking
Ruim 38 miljoen Zuid-Afrikanen waren in 1991 als volgt opgedeeld: blank (13 procent), zwart (76 procent), kleurling (mix blank en zwart: 8,5 procent) en Aziatisch (2,5 procent). In 2014 was van de 54 miljoen Zuid-Afrikanen 8,5 procent blank, 80 procent zwart, 9 procent kleurling en 2,5 procent Aziatisch.
(bron: South African Institute for Race Relations)

Levensverwachting
De levensverwachting van zwarte Zuid-Afrikanen daalde van 61 jaar in 1990 tot 56 in 2015. Die van blanken steeg juist een klein beetje, van net 72 in 1990 tot bijna 73 vandaag de dag.
(bron: South African Institute for Race Relations)

Inkomen
Het gemiddelde blanke jaarlijkse huishoudinkomen in Zuid-Afrika bedroeg in 1996 125.495 rand (circa 9500 euro volgens de koers van nu). Dat van zwarte huishoudens 29.827 rand (2270 euro). In 2013 bedroeg het gemiddelde blanke huishoudinkomen 530.880 rand (40.400 euro). Dat van zwarten 88.327 rand (6700 euro).
(bron: South African Institute for Race Relations)

Werkloosheid
In 1994 zat 24,7 procent van de zwarte Zuid-Afrikanen zonder baan, tegen slechts 3 procent van de blanken. In 2014 is de werkloosheid onder blanken gegroeid tot 8,1 procent en onder zwarte Zuid-Afrikanen tot 28,3 procent.

(bron: South African Institute for Race Relations)

Parlementariërs
In 1990 was het alleen blanken wettelijk toegestaan zitting te hebben in het parlement. Vandaag de dag is nog zo'n 20 procent van alle parlementariërs blank.
(bron: parlement Zuid-Afrika)

Criminaliteit
In 2009 bleek uit een steekproef van de Zuid-Afrikaanse politie dat 86,9 procent van de moordslachtoffers zwart was en 1,8 procent blank - hoewel blanken bijna 9 procent van de bevolking uitmaakten. De cijfers uit 1990 zijn erg onbetrouwbaar. Het totale moordcijfer daalde van 26.000 in 1994 tot 17.000 vorig jaar.
(bron: Mail & Guardian/South African Institute for Race Relations)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden