De rector danst met iedereen

Rector Jan Verhulst. Beeld Patrick Post
Rector Jan Verhulst.Beeld Patrick Post

Jan Verhulst was vele jaren rector, het laatst op een excellente school in Weesp. Hij zag de functie veranderen. Eén ding bleef gelijk: ‘Je moet als rector de zin van de onzin scheiden.’

Het is degene die moet ingrijpen in crisissituaties, bij wie leerlingen terechtkomen die zich misdragen of juist de leerlingen die excelleren. De spil tussen het ministerie en de docenten, tussen leerlingen en ouders. De rector van een middelbare school houdt er niet van zijn werk te beschrijven, zegt Jan Verhulst. “Ze hebben niet zoveel te winnen bij publiciteit. Ze werken effectiever in de coulissen.” Want de rector, zegt hij, die ‘danst’ met zijn bestuurders, met het ministerie en met zijn docenten. Hij is de kapitein op het schip, maar kan weinig op eigen houtje.

Verhulst is de uitzondering op zijn eigen regel. Over zijn eigen tijd als rector schreef hij het boek ‘Rector worden? Ja, leuk!’. Om ‘iets terug te doen voor het onderwijs’. Het is een cadeautje, zegt hij. “Voor iedereen die een inkijkje wil in het leven van een rector.”

Hij deelt een van zijn sollicitatiebrieven, bespreekt hoe hij functioneringsgesprekken heeft aangepakt of beleidsplannen schreef. Hij had er de tijd voor, na zijn pensionering vorig jaar. “Ik vond het jammer dat ik moest stoppen”, zucht hij. “Maar nu sport ik veel. Dat geeft ook voldoening.”

Zoenen met de docent

Verhulst heeft ook verhalen: over de ouders die het geen enkel probleem vonden dat hun dochter had staan zoenen met de wiskundedocent, over een zelfmoordpoging van een leerling, het overlijden van een docente, de minuut stilte na het ineenstorten van de Twin Towers in New York.

In die situaties kijkt iedereen naar de rector, zegt Verhulst. “Wanneer de emoties oplopen, moet je stevig in je schoenen staan. Ik heb gemerkt dat sommige mensen in crisissituaties meteen adequaat handelen. Anderen gaan raar gedrag vertonen.”

Verhulst was niet bij iedereen populair. Neem bijvoorbeeld die ene docent die iets te expliciet sprak over zijn vrouwelijke leerlingen. Ontslagen. Dat resulteerde in “vijandschap voor het leven”, schrijft hij. Of de leraar die iemand van de fiets af sloeg. “Een hork in vaste dienst.”

In twintig jaar tijd raakte de rector gemarginaliseerd, stelt Verhulst vast. “Ze spelen nauwelijks meer mee.” Toen hij begon was de rector de baas van de school, eindverantwoordelijk voor het reilen en zeilen. Nu praat het ministerie met bestuurders van grote scholenkoepels, de rector moet plannen uitvoeren in plaats van maken.

Volgzaam

“Bestuurders zijn opvallend volgzaam in wat de minister wil”, vindt Verhulst. Zij pakken volgens hem landelijke eisen en doen net alsof daar een onderwijskundig plan bij hoort. “De wens om het aantal zittenblijvers terug te dringen bijvoorbeeld. Als dat lukt wordt het onderwijs goedkoper, dat wil de minister. Maar de leerling wordt er ook beter van, en dat wil de school.”

Maar denk niet dat hij ja en amen knikkend zijn vak heeft uitgeoefend. “De rector is een sleutelfiguur. Dat betekent dat je soms hardop moet zeggen dat je een plan abject vindt en dat je het niet gaat uitvoeren. Maar soms moet je ‘ja’ zeggen en ‘nee’ doen, of andersom.”

Dat lijkt voor Verhulst gewerkt te hebben. Het Vechtstede College in Weesp, waar hij twaalf jaar rector was, kreeg drie jaar achtereen het predicaat ‘excellent’ van de Onderwijsinspectie. Drie keer won een leerling de KNAW Onderwijsprijs, die het prestigieuze wetenschapsgenootschap uitreikt voor de beste profielwerkstukken. De havo-afdeling kreeg van weekblad Elsevier onlangs het predicaat ‘Superschool’.

Eigenlijk wil Verhulst geen tips en trucs geven. Het vak is immers voor iedereen anders, zijn ervaring ‘persoonlijk en subjectief’. Maar een aantal belangrijke zaken wil de ervaren rector wel aanstippen:

Rector Jan Verhulst: 'Kies je gevechten'. Beeld Patrick Post
Rector Jan Verhulst: 'Kies je gevechten'.Beeld Patrick Post

Kies je gevechten

Je kunt als rector natuurlijk niet constant het gevecht aangaan. “Je moet een beetje manoeuvreren”, zegt Verhulst. “Je kunt niet steeds overal tegen zijn, of overal voor.” Gelukkig hoeft dat ook niet. Een rector heeft veel vrijheid om creatief om te gaan met de wensen van de minister of zijn bestuurder, zegt Verhulst. En het allerbelangrijkste: “De echt grote besluiten kun je niet nemen zonder steun van de docenten.”

Het onderwijs heeft last van modeverschijnselen, zegt hij. “Vandaag is maatwerk in, morgen Bildung, en overmorgen is het allebei vergeten. In het onderwijs is er elke keer wel weer iets anders dat moet en zal. Maar eerlijk gezegd: op de werkvloer merk je daar niets van.” Het probleem is volgens hem dat ‘systeemdiscussies geprojecteerd worden op de klas van morgen’. Neem bijvoorbeeld die iPad-scholen. “Die doen het helemaal niet goed. Behalve in hun promotie.”

Niet alleen het ministerie klopt regelmatig op de poorten van de school. Iedereen wil wel iets van de rector. Van de dichtstbijzijnde sportclub tot de collecte voor een goed doel.

Een rector moet elke dag keuzes durven maken, vindt Verhulst. “Er zijn tientallen clubs die iets van een school willen, daar kun je een hele week mee vullen zonder een vak te geven.”

Keuzes maakte Verhulst op basis van de visie van de school. “In mijn visie heeft een school drie pijlers: het is een instituut waar kinderen leren en waardevolle diploma’s halen. Waar ze gevormd worden en waar ze het naar hun zin moeten hebben. In mijn interimwerk zag ik te veel scholen waar die basis ontbrak.”

Rector Jan Verhulst: 'Ken je feiten'. Beeld Patrick Post
Rector Jan Verhulst: 'Ken je feiten'.Beeld Patrick Post

Ken je feiten

Er zijn nog steeds scholen waar niet wordt gesproken over leerresultaten. Waar docenten zeggen: ik kan er niets aan doen dat de helft van de klas een onvoldoende staat, ik heb gewoon een moeilijk vak. Of: mijn voorganger heeft er met de pet naar gegooid.”

Onzin, zegt Verhulst. De rector moet zo’n docent aanspreken op zijn resultaten met leerlingen. “Dat is een groot taboe in het onderwijs. Je hoort niet te zeggen dat je een docent niet zo goed vindt. Veel rectoren lopen om de hete brij heen.”

De vorig jaar overleden onderwijssocioloog Jaap Dronkers, die ooit in Trouw begon met lijsten van goede en slechte scholen, krijgt van de rector complimenten. “Zijn verdiensten zouden wel wat breder uitgemeten mogen worden. Dankzij hem kijken ouders en scholen meer naar leerprestaties en zijn er nu minder slechte scholen dan voorheen.”

Hij herinnert zich een vergadering ooit, met acht rectoren van verschillende scholen. “Iedereen had het over ‘de afschuwelijke beste scholenlijst’ die Trouw gebruikte van Dronkers. Ze waren het allemaal roerend met elkaar eens, behalve ik.”

De resultaten van een school doen er namelijk toe, zegt Verhulst. “Sommige mensen menen dat een focus op resultaten ten koste gaat van de fijne sfeer op school. Dat is echt grote onzin. De scholen die goed nadenken over leeropbrengsten, hebben ook een uitstekend onderwijsklimaat.”

Rector Jan Verhulst: 'Koester je mensen'. Beeld Patrick Post
Rector Jan Verhulst: 'Koester je mensen'.Beeld Patrick Post

Koester je mensen

Het onderwijs is fantastisch, zegt Verhulst nog maar eens. Maar alleen voor wie het lukt een goede band op te bouwen met zijn leerlingen. “Lukt dat niet, dan is het onderwijs heel hard”, zegt Verhulst. “Ik had best wat meer middelen willen hebben om afscheid te nemen van die mensen voor wie het heel hard was.”

Maar het grootste deel van de docenten is goed in zijn vak of kan met de juiste begeleiding nog goed worden. Die mensen moeten gekoesterd worden. “In het onderwijs raken te veel mensen overspannen, of ze stoppen binnen een paar jaar met lesgeven en gaan iets anders doen.”

Eeuwig zonde. “Want ervaring doet ertoe. Goede ervaren docenten geven stabiliteit aan het onderwijs en de school. Als de school een personele duiventil is, vliegen de resultaten ook naar beneden.”

Het is in ieder geval deels aan de rector om te zorgen dat docenten plezier houden in hun werk. “Dan helpt het al om niet mee te doen aan gekkigheid en om duidelijke keuzes te maken.”

Maar de rector moet ook zorgen dat de enthousiaste docenten die een theatervoorstelling willen opzetten niet worden dwarsgezeten door collega’s die bang zijn dat zij worden opgezadeld met extra werk. “Dat betekent dat je mensen gerust moet kunnen stellen”, zegt Verhulst. “In goed overleg is er heel veel mogelijk.”

Rector Jan Verhulst: 'Benoem de gekkigheid'. Beeld Patrick Post
Rector Jan Verhulst: 'Benoem de gekkigheid'.Beeld Patrick Post

Benoem de gekkigheid

Verhulst werkte ooit als interim-rector op een school waar de docenten de lessen wilden verlengen van 45 naar 60 minuten. “Maar naar mijn overtuiging doet de leslengte er niet toe. Een kwartier extra, dat betekent niets voor de onderwijskwaliteit. Terwijl zo’n verandering vrij veel energie kost: de roosters moeten anders, het plan van toetsing verandert. Dat verhoogt de werkdruk. En mensen hebben het al zo druk, dus dan worden ze straks overspannen.”

Wat was het eind van het liedje? “Er is uiteindelijk niets veranderd aan de lesduur.” Kortom: “Je moet als rector de zin van de onzin scheiden.” Dat betekent wel dat je verstand van zaken moet hebben.

Behalve een lerarenregister, is er sinds het voorjaar van 2016 een register voor schoolleiders. Uiteindelijk moeten daarin alleen schoolleiders staan die voldoen aan een aantal eisen. “Ik vind het heel goed dat er wordt nagedacht over wat een rector eigenlijk zou moeten kunnen”, zegt Verhulst. “Ze zijn nu eenmaal niet allemaal even kundig.”

Dat betekent dan weer niet dat rectoren moeten dansen naar het pijpen van bestuurders die willen dat ze onzinnige scholing gaan volgen. “Als ik een cursus kreeg aangeboden die me abject leek, zei ik gewoon nee.”

Rector worden? Ja, leuk! te bestellen bij rectorworden@gmail.com

De rector

Jan Verhulst (1951) begon zijn loopbaan als gymleraar en onderwijskundige en was daarna meer dan twintig jaar rector en interim-rector van verschillende middelbare scholen. Zijn laatste rectorschap vervulde hij van 2004 tot 2016 op het Vechtstede College in Weesp. Daarvoor was hij directeur op het Jan van Egmond College in Purmerend en conrector van Scholengemeenschap Reigersbos in de Amsterdamse Bijlmer en op het Jan van Egmond College in Purmerend. Na zijn pensioen in 2016 schreef hij ‘Rector worden? Ja, leuk!’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden