Column

De rechtsstaat zet je niet even opzij

Anders dan de meeste andere fractievoorzitters refereerde Buma (foto) niet aan de rechtsstaat in zijn pleidooi Syriëgangers vast te zetten en tamboereerde hij vooral op militaire middelen om IS te vernietigen. Beeld anp

De wereld zal na vandaag niet meer hetzelfde zijn, verklaarde de toenmalige CDA-fractieleider De Hoop Scheffer na de terroristische aanslagen in New York en Washington in 2001. Hij gaf daarmee uiting aan wat iedereen dacht of aanvoelde. Hoewel de Amerikaanse politieke denker Fukuyama tien jaar later constateerde dat het terrorisme geen bedreiging vormt voor onze manier van leven, is de invloed op de sociale en politieke verhoudingen ingrijpend geweest.

Natuurlijk onderkende Fukuyama de psychologische dreiging die uitgaat van extreem geweld dat op elk moment op elke straathoek kan uitbreken. Dat was een groot verschil met de Koude Oorlog. In steden als Praag en Oost-Berlijn voelde ik me begin jaren zeventig, ondanks hun drukkende somberheid, fysiek veiliger dan in Belfast in dezelfde periode.

Op dit laatste slagveld van katholieken en protestanten, dat in die tijd werd geteisterd door bomaanslagen, vertelde een serveerster me dat ze elke morgen haar dierbaren heel bewust gedag kuste, omdat ze niet wist of ze elkaar 's avonds weer zouden zien.

Geen sprake van oorlog
Fukuyama rekende het in 2011, in een vraaggesprek dat ik met hem had, tot de fundamentele fouten van president Bush dat deze in zijn reactie de oorlog tegen het terrorisme had afgekondigd en de aanval op Irak had geopend. In zijn ogen was van een oorlog geen sprake en deden de Amerikanen met hun militaire interventie de zaak van de democratie in het Midden-Oosten meer kwaad dan goed.

De antiwesterse boodschap van Al-Qaida sloeg er volgens hem helemaal niet aan, de hoofdstroom in de regio bewoog zich richting democratie - een waarneming die op dat moment misschien te optimistisch was, maar zoals Tunesië laat zien niet zonder grond.

De reactie van de Nederlandse regering op de aanslagen in Parijs was in het licht van de ervaringen een tweeslachtige: aan de ene kant de constatering dat we 'in oorlog' zijn met IS, aan de andere kant de oproep onze manier van leven niet te veranderen, alsmede de uitgesproken omzichtigheid in de response binnen de grenzen van de rechtsstaat te blijven.

Opzij schuiven
Toen premier Kok in 2001 de Amerikanen aanspoorde in hun antwoord op de terreuraanslagen de waarden van de democratische rechtsstaat in het oog te houden, deed VVD-fractieleider Bolkestein dit af als 'gemekker aan de zijlijn'. Nu viel op hoezeer ook de VVD hamerde op de rechtsstatelijkheid van repressieve en preventieve maatregelen. De partij ziet graag dat Syriëgangers die uit IS-gebied terugkeren worden vastgezet, maar daarvoor moet een heldere wettelijke grondslag zijn. "Ik ga niet de rechtsstaat even opzij schuiven, omdat we er een probleem mee hebben", zei Bolkesteins politieke kleinzoon Zijlstra.

De reactie van Kok destijds was overigens niet ingegeven door gebrek aan vertrouwen of morele superioriteit, die Bolkestein tegenover een belaagde bondgenoot voor misplaatst hield, maar juist door het inzicht dat je na zo'n vernedering in eigen huis geneigd bent erop te slaan.

Veelzeggend was dat Kok zei: "Ik weet niet wat ik zou hebben gedaan als ik Amerikaan was." Hiermee gaf hij er blijk van zich bewust te zijn van de hoogspanning waaronder een democratie in zo'n situatie komt te staan. De onderworpenheid van de democratische overheid aan de rechtsstaat vergt immers zelfbeheersing op een moment waarop die zo moeilijk is op te brengen.

Effectiviteit
Die gezonde spanning miste ik in de stellingname van het CDA. Anders dan de meeste andere fractievoorzitters refereerde Buma niet aan de rechtsstaat in zijn pleidooi Syriëgangers vast te zetten en tamboereerde hij vooral op militaire middelen om IS te vernietigen.

De nieuwe fractieleider van de ChristenUnie, Gert-Jan Segers, diende hem indirect van repliek met de vaststelling dat het front van de strijd tegen terreur niet alleen in Syrië en Irak ligt, maar ook in Parijs, Molenbeek, Hannover en onze eigen wijken, dorpen en steden: "Wat we nodig hebben is niet iets wat stoer klinkt, maar wat werkt." Dat is trouwens in overeenstemming met het rechtsvereiste van proportionaliteit en effectiviteit.

De omzichtigheid van Kamer en regering de grenzen van de rechtsstaat niet te bruuskeren is, afgemeten aan de kwaadheid over het brute geweld in de straten van Parijs, misschien niet geheel bevredigend. Maar juist beradenheid en behoedzaamheid van publieke ambtsdragers op cruciale momenten behoren bij een beschaving die de terroristen van IS zo graag om zeep willen helpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden