De rattenvanger van Rotterdam

Rattenvanger Willem van Scheers. Beeld Phil Nijhuis

Al veertig jaar bestrijdt Willem van Scheers ratten in Rotterdam. Met ontzag voor het diertje, dat zich nooit zal laten uitroeien.

In de speeltuin kwam laatst een meisje naar Willem van Scheers toe: “Hebben jullie cavia’s?” Ze verwarde de huisdiertjes met ratten. Van Scheers: “De ratten liepen onder de schommels door.” Nu, een paar weken later, is hij terug in de bewuste speeltuin, in Park 1943 in Rotterdam-West.

Volgens de opzichter van de speeltuin is de rattenoverlast stukken minder geworden. Van Scheers (60) komt tot dezelfde conclusie als hij de betonblokken opent waar de rattenvallen in zitten. De lokmiddelen, waaronder een klont Lidl-pindakaas, zijn niet aangevreten.

In november is het veertig jaar geleden dat Willem Van Scheers begon bij wat toen nog de Rotterdamse ontsmettingsdienst heette. Naast ongediertebestrijding maakte hij verontreinigde woningen schoon en pakte hij rattenplagen op zeeschepen aan. Inmiddels heet zijn afdeling plaagdierbeheersing. Van Scheers stuurt zestien man aan. Samen verwijderen ze vlooien, kakkerlakken en wespen, in rattenoverlast gaat de meeste tijd zitten.

Van Scheers heeft ontzag voor de kleine diertjes. Een van zijn vele anekdotes besluit hij met: “Och, ze zijn zo slim.” Vaker eindigt zo’n verhaal als een drietrapsraket. Eerst een grap, dan een bulderende lach, en tot slot: “Leuk hè?”

Van Scheers wordt haast boos als hij ziet dat de planten in het park weer tot boven kniehoogte groeien. “Ja, hartstikke mooi, maar ik zou het graag anders zien.” Die planten zijn namelijk een ideale schuilplek voor ratten, voedselresten blijven er makkelijk in zitten. Van Scheers loopt naar de mensen in het nabijgelegen moestuintje: “Alles onder contróóóle? Ziet u wel eens beesten langs lopen?”

Hij krijgt zijn zin echter niet bij Marianne Bakelaar, die in het tuintje werkt. “Ik snap wat je wil, je wilt het opener. Maar dat zijn hosta’s en die gaan we deze tijd van het jaar niet snoeien.” Later die middag zal Van Scheers de gebiedscommissie, aanspreekpunt in de wijk, bellen over het park. Volgens de voorzitter van de gebiedscommissie is de rattenoverlast nog lang niet voorbij. Van Scheers beslist: die bosjes moeten weg. “Het beste zou zijn als je de boel kon asfalteren, maar je wilt natuurlijk ook groen in de buurt.”

Noem Rotterdam bij Van Scheers geen Ratterdam, de bijnaam die de stad al decennia heeft. Ja, de stad heeft veel ratten, al is elke poging tot een getal te komen, gissen (zie kader). In veel steden is de overlast vergelijkbaar, weet Van Scheers, die praktijkexaminator is voor leerling-bestrijders

In veertig jaar veranderde niet alleen de naam van de gemeentedienst waar Van Scheers werkt, ook de werkwijze. Tot anderhalf jaar geleden werd kwistig naar rattengif gegrepen, na nieuwe landelijke wetgeving mag dat niet meer. Gif is nu het allerlaatste redmiddel.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Phil Nijhuis

Van Scheers vindt het goed zo. Hij wil het graag volgens het boekje doen. “Het is ook een uitdaging. Ik wil exact weten waar de ratten vandaan komen.” Hij kijkt waar keutels liggen, waar de gaten zitten, en dan gaan hij en zijn mannen aan de slag. Straten met een rattenplaag krijgen om de dag bezoek. De gaten worden gedicht, de bosjes gesnoeid. Ze gaan bij scholen langs, delen folders uit en houden bewonersavonden. “We moeten de mensen een beetje opvoeden.”

De rat is een zogeheten ‘cultuurvolger’: waar mensen wonen, kan hij prima leven. Het diertje heeft een slechte naam, in feite is hij vrij onschuldig: dat de rat zomaar mensen aanvalt, is een mythe. Wel kan hij ziektes verspreiden. En daarom proberen gemeenten het diertje te bestrijden.

Het belangrijkste is dat mensen geen eten op straat gooien, zegt Van Scheers. Moslims mogen voedsel echter niet zomaar in de prullenbak te gooien, zij voeren het liever aan dieren. Mede daarom zet de gemeente Rotterdam steeds vaker broodbakken neer. De etensresten worden verwerkt tot compost. Toch kost het Van Scheers veel moeite mensen zo ver te krijgen voedsel niet op straat te gooien. “Hier, kijk”, wijst hij naar de stoep bij Park 1943. Er liggen broodresten, pal naast de vuilnisbak. Een man spreekt Van Scheers aan, hij zegt dat hij mensen die de eendjes voeren altijd vermanend toespreekt. “Doe maar niet joh”, adviseert Van Scheers. “Dan krijg je ruzie.”

Roosters voor gaten

In Park 1943 is ook rattengif ingezet. Maar het echte werk begint daarna pas, zegt Van Scheers, die ook klussen doet bij particulieren. “We kijken in het riool en de kelder. En dan adviseren we meestal roosters voor gaten te plaatsen en de tuin te snoeien. Dat moet je allemaal bijhouden. En dan nog kunnen ze terugkomen.”

Zoals op het Afrikaanderplein in Rotterdam-Zuid. In zijn busje, dat vol staat met lok- en bestrijdingsmiddelen, rijdt hij de Erasmusbrug over. Al twee jaar is Van Scheers op het plein bezig. Als hij langsgaat bij Vogelklas Karel Schot, waar zieke vogels worden verzorgd, blijkt de rattenplaag in alle hevigheid terug.

Moedeloos wordt Rob Govers ervan. Govers woont naast de vogelopgang en is er vrijwilliger. De ratten graven zich een weg onder de schutting en de kippenhokken, die daardoor helemaal verzakt zijn, en ze verslinden kippenkuikens. Hij zette muizenvallen neer, maar de ratten lopen gewoon verder met de klemmetjes aan hun poten. Govers’ vrouw durft de tuin niet meer in, sinds ze een keer vijf ratten over het dak zag lopen.

Govers heeft de tuin opengelegd, alle planten eruit gehaald, maar de ratten blijven terugkomen. Van Scheers en hij lopen een rondje over het Afrikaanderplein. Overal rond het plein zie je de ingangen van de holen. Een paar spelende kinderen roepen naar de mannen: “Komt u naar de ratten kijken?”

Het Afrikaanderplein is berucht om zijn rattenoverlast. Goederen die op de markt niet worden verkocht, komen op straat terecht. En families blijven, ondanks de voorlichting, eten op straat gooien. Soms hele pannen rijst. Van Scheers: “Het lijkt af en toe of je bij Blijdorp door de dierentuin loopt, dat ze olifanten moeten voeren.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Rattenvanger Willem van Scheers is een bekende verschijning in de buurten waar hij werkt. Beeld Phil Nijhuis

Van Scheers stapt na de ronde weer in zijn busje. “Ik baal als een stekker. Wat heb ik hier een slecht gevoel over.” Het Afrikaanderplein leek onder controle, het tegendeel blijkt nu. Hij weet wat hem te doen staat: “Ik moet de frequentie gaan verhogen.” Iedere dag langskomen, en meer vallen neerzetten.

Mogelijk ook een voerverbod, zoals dat in het stadscentrum geldt. Politie en stadswachten moeten dat dan wél handhaven, anders is het een schijnmaatregel.

Waarschijnlijk gaat Van Scheers ook weer een aanvraag doen voor rattengif. “Ik ben helaas niet de tovenaar van Oz. Ik kan niet toveren en weg zijn ze.”

Hoeveel ratten zijn er?

De afgelopen jaren zijn er meer meldingen van rattenoverlast gedaan in Rotterdam. Of dat komt doordat er meer ratten zijn, of omdat mensen sneller melden, weet de gemeente niet. Wel hadden elf bewoners van de stad de afgelopen twee jaar de ziekte van Weil, die door ratten wordt verspreid. “Maar twee mensen hebben die in de regio opgelopen”, zegt Grietje Maters, die over het gemeentelijke dierenbeleid gaat. “De rest in andere landen, bijvoorbeeld tijdens het zwemmen in Thailand.”

Bij het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD) kunnen ze ook niet veel zeggen over aantallen, mede omdat gemeentelijke meldingen niet landelijk geregistreerd worden. Ook kan het KAD geen steden noemen waar bovenmatig veel ratten zitten, zegt Erik van Gestel. “Maar je kan ervan uitgaan dat in elk dorp of stad wel ratten leven.” De bruine rat, die in het grootste deel van het land leeft, houdt van natte plekken, als sloten, grachten of het riool. De zwarte rat, die vooral in Zuidoost-Brabant en Noord-Limburg leeft, zoekt loze ruimtes in panden op, zoals spouwmuren, of ruimtes achter dakgoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden