De rammelende roebel

Na de Russische aandelenkoersen heeft ook de roebel het begeven. De Moskoviet ziet de prijzen stijgen en zijn spaarcenten waardeloos worden. En koopt snel die kleurenbuis. Als het tegenzit is hij straks weer aangewezen op worst en kaas uit eigen land.

Na de Russische aandelenkoersen heeft ook de roebel het begeven. De Moskoviet ziet de prijzen stijgen en zijn spaarcenten waardeloos worden. En koopt snel die kleurenbuis. Als het tegenzit is hij straks weer aangewezen op worst en kaas uit eigen land.

Een echtpaar van middelbare leeftijd zeult met een kleurentelevisie. Iedere vijftig meter wordt halt gehouden. Om de handen te ontlasten wisselen de man en vrouw van kant. Voortdurend bieden chauffeurs hun diensten aan, maar aan een lift willen de twee Moskovieten geen geld spenderen. Zij reageren woedend op de vraag waarom ze juist nu een televisie hebben gekocht. “Ze nemen wraak voor Joegoslavië!”

Het verband tussen een nieuwe kleurenbuis en Joegoslavië is ver te zoeken. De complottheorieën hier zijn niet altijd te volgen. Maar in het Moskou van vandaag is glashelder wat de twee vermoeide Russen bedoelen. Het is de schuld van het westen, wil het echtpaar zeggen, dat zij uitgerekend nu zijn opgezadeld met een zware kartonnen doos.

Uit vrees voor de verdere val van de roebel zetten veel Russen hun roebelvoorraad om in dollars of goederen. Uitgestelde aankopen worden halsoverkop gedaan. Niemand weet hoeveel de roebel de komende dagen nog verder zal dalen. Vorige week vrijdag riep de Russische president Boris Jeltsin nog dat een devaluatie uitgesloten was. Een dollar kostte toen 6.31 roebel. Een week later moet er voor een dollar al meer dan zeven roebel worden betaald.

De Russische regering en de nationale bank hebben maandag de bodem onder de roebel weg getrokken. De nationale bank van Rusland heeft lange tijd de roebel op min of meer gelijke koers kunnen houden. Maar maandag werd de handdoek in de ring geworpen. Geleidelijke devaluatie bleek geen haalbare kaart meer. De nationale bank zou failliet zijn gegaan als de oude strategie was voortgezet. Zij was niet meer bestand tegen de speculatie tegen de roebel.

“Het is die Soros.” De bekende financier/filantroop is het volgende onderwerp van de woede van het echtpaar. Een dag voordat Jeltsin zijn holle belofte deed, verklaarde Soros dat een devaluatie van de roebel van 15 tot 25 procent aangewezen zou zijn. In Moskou is woedend gereageerd. Bewust zou de financier de roebel onderuit hebben gehaald.

De theorie gaat dat Soros niet speculeerde op de roebel, maar op de Duitse mark. Iedereen in de financiële wereld weet dat zwaar weer in Rusland de Dmark kan raken, omdat de Duitsers een van de grootste crediteuren zijn van Moskou. Door een opmerking over de roebel te maken zou hij _ via de band _ de koers van de Dmark hebben willen beïnvloeden. Als de theorie klopt, dan betekent dit dat Soros nog steeds in vorm is.

Alle interessante monetaire manoeuvres blijken in Moskou een platvloers effect te hebben: de prijzen gaan omhoog. Een pakje sigaretten kost sinds deze week geen acht maar negen roebel (drie gulden). Een flesje Cola in het Moskouse centrum is niet langer vijf maar zes roebel.

Het boze echtpaar heeft de kleurentelevisie zojuist gekocht op de VDNCha, de Tentoonstelling van Verworvenheden van de Volkseconomie. In dit park werd ten tijde van de Sovjet-Unie getoond tot wat voor prestaties het communistische vaderland allemaal in staat was. Paviljoens in Stalin-bouwstijl waren gewijd aan de visserij, luchtvaart, veeteelt enzovoort. Nu wordt er witgoed en elektronica verkocht. Het is een goede plek om de stemming van consument en middenstand te peilen.

In het centrale paviljoen van de VDNCha, dat nog een hoge hamer-en-sikkeldichtheid heeft, verkoopt een oud-ruimtevaartingenieur stereo-installaties. Vergeleken met zijn vroegere baan, vindt hij het verkopen van geluidsapparatuur geen vrolijk werk. En deze dagen al helemaal niet. Het is erg opletten. Zorgen dat je de belastingdienst te vriend houdt en uitkijken dat je geen geld verliest.

De belastingdienst heeft mobiele teams de straat op gestuurd. Die houden in de gaten of de prijzen niet worden verhoogd. De Russische regering heeft de bevolking namelijk verzekerd dat er geen prijsverhogingen komen. De verkoper windt zich vreselijk op over dit bedrog. “Het is allemaal niet waar wat er gezegd is op televisie.” Importgoederen, zoals zijn apparatuur, die voor dollars worden ingekocht gaan natuurlijk in prijs omhoog, betoogt hij. Dat zijn de wetten van de vrije markt, daar verandert geen enkele regering iets aan, hoe graag de Russische dat ook zou willen.

Experts noemen de belofte van de regering bluf. Zij zou de indruk willen wekken dat de situatie volledig onder controle is. De dreiging met de belastingdienst zou middenstanders angst moeten aanjagen, opdat zij de prijzen niet al te snel omhoog gooien. Te harde prijsstijging kan de bevolking in paniek brengen. Een run op de banken is dan niet langer uitgesloten. In dat geval is de regering nog verder van huis. De devaluatie van de roebel gaat dan nog harder dan nu het geval is.

De oud-ruimtevaartingenieur op de VDNCha heeft afgelopen week iedere dag de belastingpolitie langs gehad. Hij heeft zijn prijzen verhoogd, maar de inspecteurs deden niks. “Ze hebben mij niet gesloten, nog niet.” De elektronicahandelaar doet alsof hij over zijn schouder spuugt. Dat is het Russische equivalent van afkloppen. De verkoper heeft het ongeluk tot nu toe kunnen afwenden. Maar dat geldt niet voor al zijn collega's.

De belastingpolitie lijkt de gelegenheid te hebben aangegrepen om winkeltjes waar ze al langer een hekel aan had, te sluiten. “Enkele Indiërs zijn dicht.” Maar dat heeft niks met racisme te maken, zo verzekert de verkoper. “De Indoesi maken nog veel meer overtredingen”, zegt hij over de studenten die met handel wat bijverdienen. De verkoper doet een stap opzij en begint te fluisteren. “Kijk, ik neem ook wel eens dollars aan, maar niet zo vaak.” Hoewel de meeste Russen op dit moment alles omrekenen naar dollars, is áfrekenen in dollars ten strengste verboden.

Tot voor kort was de Russische financiële crisis een zaak van de regering en bankiers. Maar sinds maandag ligt de crisis op straat. De elektronicahandelaar begon deze week als iedere ander. Na de verkoop van een televisie en een stereotoren werd duidelijk dat hij er 30 dollars bij in was geschoten. De koers van de roebel bleek hard omlaaggegaan. Dat was reden genoeg om het bescheiden winkeltje te sluiten. De oud-ingenieur besloot de ontwikkelingen af te wachten alvorens weer open te gaan. De gehele dinsdag en woensdag heeft hij gebruikt om nieuwe prijskaartjes te maken.

Die hebben bij twee vrouwen tot teleurstelling geleid. “We waren al te laat”, roepen zij, voortstappend met hun nieuwe televisie. Afwachten wat er verder zou gaan gebeuren, wilden ze niet. De centrale bank verzekert dat de munt niet verder zal dalen dan 9.5 roebel voor een dollar tot het einde van het jaar. Gezien het huidige tempo waarin de koers daalt, lijkt dat een illusie. De handel op de VDNCha zal dan een knauw krijgen. Alleen als de belofte standhoudt, gaan de zaken gewoon door, zo verzekert een verkoopster.

Het is moeilijk nog iets te geloven sinds maandag. Die dag was het chaos in Moskou. Geld halen, zowel roebels als dollars, was praktisch onmogelijk. Bij sommige banken kon je binnenkomen, maar daar hield het dan ook mee op. Geldautomaten deden het toen al drie dagen niet meer. Alleen de wisselkantoren functioneerden nog, zij het niet voortdurend. Maar wie niet over dollars beschikt, heeft daar niks aan.

De Mostbank, een grote Russische commerciële bank op de ringweg rond het centrum, heeft veel weg van een nachtclub. Aan de binnenkant van de deur staat een portier. Van achter het eenzijdig spiegelglas ziet hij de klanten komen, maar zij zien hem niet. Steeds zet de portier de deur op een klein kiertje. “Geld afhalen op een creditcard? De wachttijd is meer dan drie uur, heeft geen zin.” En dicht is de deur weer.

Even later meldt radiozender 'De Echo van Moskou' dat de meeste banken alleen nog geld uitkeren aan hun eigen klanten. Maar het 'eigen-cliënt-eerst-beleid' loopt verre van soepel. Bij de Mostbank op de Nieuwe Arbat, een van de centrale winkelstraten, zijn de wachttijden gigantisch. Bijzonder misplaatst is de enorme reclame buiten voor Most-creditkaarten: 'Wat een gemakkelijke wereld!', luidt de slogan.

Binnen staat een man te schelden. Enkele familieleden zijn met een Mostcard op stap in Engeland. De kaart is van de ene op de andere dag geblokkeerd. Valutaopname moet nu van tevoren worden aangevraagd, ongeacht verblijfplaats. Het familielid in Moskou moet de situatie zien op te lossen.

“Dit zijn geen banken! Dit is een piramidespel!”, roept de man van de gestrande familie, verwijzend naar het faillissement van het MMM-fonds enkele jaren geleden. “Ze moeten ze allemaal naar Magadan sturen”, roept de boze Rus over de grootste bankiers van het land. Magadan, in het uiterste oosten van Siberië, was in de tijd van Stalin een van de gruwelijkste ballingsoorden, waar duizenden mensen zijn omgekomen. Een andere klant staat in de dollar-rij om zijn hele rekening leeg te halen. Valuta nu thuis bewaren is veiliger, meent hij.

Veel vertrouwen in de nabije toekomst hebben de Russen niet. En daar spint de oppositie garen bij. In een klein zaaltje van de Doema, het parlement, kwamen woensdag de leiders van de communisten en nationalisten bijeen. Zij bereidden de buitengewone parlementszitting voor, waarop de toestand in het land besproken zou worden.

Maksjarip Jandijev kijkt om de deur van het propvolle vergaderzaaltje. Jandijev is medewerker van de fractie Democratisch Rusland. “De rooien bereiden weer een putsch voor”, zinspeelt hij op de coupe van conservatieve communisten. De vorige vond precies acht jaar geleden plaats. “Hoe slechter het gaat, hoe beter het voor hen is”, zegt Jandijev. “Zij willen het volk in opstand laten komen en zelf rustig blijven zitten.”

Het Doema-lidmaatschap biedt voordelen. Terwijl het overal in de stad moeilijk is aan geld te komen, werkt de geldautomaat in het parlement zonder enig probleem. Om dergelijk comfort te behouden, pleegt de Doema in de regel slechts lijdelijk verzet. Met keiharde obstructie van de regering riskeren de Doema-leden ontbinding van het parlement en verlies van hun privileges.

Gennadi Zjoeganov, de leider van de communisten, maakte donderdag zijn strategie bekend. Hij zal het aftreden van Jeltsin eisen. “Het grootste kwaad is de president; zijn hulpeloosheid, gebrek aan respect voor dit land en zijn onmacht om het te besturen”, zegt Zjoeganov. Met verwante fracties zal hij overleggen of een motie van wantrouwen tegen de regering van premier Sergej Kirijenko moet worden ingediend.

De communistische fractie heeft geen vertrouwen meer in de regering, zegt Zjoeganov: “We hebben eigenlijk helemaal geen regering. Kirijenko is er nooit in geslaagd een te vormen.” De hele week fulmineert Zjoeganov tegen de rampzalige economische koers van de regering, die het land de vernieling in draait. De rode grammofoonplaat is langzamerhand grijsgedraaid.

Dat de devaluatie nog een politiek staartje krijgt staat vast. Maar het zal allemaal anders lopen dan in oktober 1994. 11 oktober van dat jaar is de geschiedenis in gegaan als 'zwarte dinsdag'. De roebel zakte in één dag met 27 procent. De Russische veiligheidsdiensten sloegen toen aan. De val van de munt werd niet gezien als monetair verschijnsel, maar als sabotage. De voormalige KGB was nog paranoïde.

Er werd een heksenjacht geopend op de zogenaamd schuldige bankiers die Ruslands belang in het buitenland hadden verkocht. Vrijwel direct volgde een reeks ontslagen. De president van de centrale bank, Viktor Gerasjenko, vloog de laan uit. Ook de minister van financiën, Sergej Doebinin, en de minister van economische zaken moesten het veld ruimen. Doebinin overigens is nu de directeur van de centrale bank, hij geniet in het westen een redelijke reputatie.

Jeltsin heeft de neiging problemen op te lossen met ontslagen. Maar hij lijkt zich nu in te houden. Zijn woordvoerder verklaarde dinsdagochtend dat veranderingen in de personele sfeer niet de eerste prioriteit hebben. Zowel Kirijenko als Doebinin hebben hun ontslag aangeboden na de gebeurtenissen van maandag, maar dat is niet ingewilligd. Alleen een economisch adviseur van de president is vertrokken. Het is te hopen dat een bijltjesdag uitblijft. Nu van team wisselen zal de economische situatie alleen maar verergeren. Nieuwe ministers hebben tijd nodig om zich in te werken. Die tijd is er niet.

Ook na 'zwarte dinsdag' werd de regering ter verantwoording geroepen in de Doema. Na een donderpreek voor een rumoerige Doema overleefde de regering van ex-premier Viktor Tsjernomirdin ternauwernood een motie van wantrouwen. Rumoerig zal de Doema altijd blijven, maar het politieke klimaat is nu toch anders. Dat Jeltsin de Doema met behulp van tanks had ontbonden, lag in 1994 nog vers in het geheugen. Nu lijkt dat een ver verleden.

De verstandhouding tussen president en volksvertegenwoordiging is tegenwoordig beter, maar nog allesbehalve optimaal. De sfeer zal grimmiger worden nu de parlementsverkiezingen van volgend jaar in zicht komen. De communisten zullen zich sterk gaan profileren. De roebelcrisis is daarvoor geknipt.

Er kunnen de komende tijd twee dingen gebeuren. De maatregelen van afgelopen maandag zouden enige verlichting kunnen brengen. Maar de toestand kan ook snel verslechteren.

De Russische regering heeft maandag de aflossing van staatsobligaties opgeschort. De maandelijkse aflossingen waren een zware molensteen om de nek van Kirijenko. Tot het einde van het jaar moest hij zeventien miljard dollar uitbetalen aan obligatiehouders. Voor ambtenarensalarissen en pensioenen bleef geen kopeke over. De salarisachterstanden bedragen circa tien miljard dollar. Nu de aflossingen even zijn weggevallen, komt er weer ruimte om de bevolking te betalen.

De devaluatie betekent een lichtpuntje voor de Russische olie-industrie. Zij krijgen dollars voor hun olie en gaan dus meer roebels verdienen. En dat is gunstig, want als het met de Russische energieproducenten goed gaat, gaat het goed met de Russische staat.

Het zou echter een drama zijn als de roebel in een mum van tijd naar de maandag vastgestelde ondergrens van 9 roebel 50 zakt. Import wordt dan veel duurder. Dat de koopwaar op de VDNCha voor velen buiten bereik raakt, is nog half leed. Ernstiger is dat allerlei westerse levensmiddelen onbetaalbaar worden. Dit land importeert meer dan de helft van zijn voedsel. Kirijenko roept optimistisch dat door de devaluatie de vaderlandse industrie beter kan concurreren met de buitenlandse. Dat is precies wat velen vrezen; ze voelen er niets voor om weer worst en kaas uit eigen land te eten.

Als het tweede scenario waarheid wordt zal de bevolking verder verarmen. Met het oog op de parlementsverkiezingen van volgend jaar is dat geen rooskleurig vooruitzicht. De jonge hervormers hebben nu al bijzonder weinig krediet. Zij hadden maart één wapenfeit waarop zij na zeven jaar markteconomie konden bogen: een stabiele munt. Maar als de roebels nu verdampen, verspelen de progressievere economen hun laatste greintje krediet. De kiezer zou dan de voorkeur kunnen geven aan de communisten, aan de nationalisten, of aan een combinatie van beide.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden