De radicale moderniteit van Rafael Horzon

Berlijner Rafael Horzon is een bewonderaar van Marcel Duchamps. Hij noemt zichzelf geen kunstenaar, maar ondernemer. Op bezoek bij een handelaar in spoelbakken

Dwars door het centrum van Berlijn loopt de Torstrasse. Een saaie straat met veel verkeer. Niet bepaald een plek waar de almaar toenemende stroom toeristen voor naar de Duitse hoofdstad komt. Die willen de buurten aan weerszijden van de Torstrasse zien. Het beroemde 'Scheunenviertel', waar de vooroorlogse Joodse cultuur is vervangen door galeries en exclusieve winkeltjes. En de woonbuurt van de hipste Berlijners, overlopend in de yuppenwijk Prenzlauerberg.

"Maar tegenwoordig is de Torstrasse een attractie", zegt Rafael Horzon. "Dat komt door mij." Hij meent te hebben gezien hoe busladingen toeristen door de Torstrasse worden geleid om hen opmerkzaam te maken op zijn winkels. Fototoestellen gaan in de aanslag voor zijn Moebel Horzon-zaak en voor zijn Horzon's Spülen Sparadies, twee onopvallende speciaalzaken voor respectievelijk wandkasten en keukenspoelbakken.

Veel valt er niet aan te fotograferen, aan die twee winkelpanden. En ook niet aan de chique ingang, een eindje verderop, van het huis waarin Horzon met zijn gezin woont. En ook niet aan het pand, een paar honderd meter terug, waar hij ooit zijn Wetenschappelijke Academie had gevestigd.

Wat heeft u in hemelsnaam met de Torstrasse?
"Het is de lelijkste straat van de wereld." Horzon zegt het zonder een zweem van ironie, gezeten in zijn kantoor in zijn 'Spülen Sparadies', een van zijn jongste ondernemingen. Daar kun je metalen spoelbakken kopen, maar alleen, zo verraadt de website, wanneer je er minstens honderd tegelijk bestelt. In de etalage staan er trots vijf opgesteld.

Loopt het een beetje?
"De zaak ontwikkelt zich gestaag maar langzaam." Achter de etalage gaat een ruim kantoor schuil, waar Horzon en een medewerkster ijverig zitten te internetten. "Kijk eens, hoe mooi", zegt hij, terwijl hij op zijn desktop wijst. Daarop is een foto uit 1923 te zien van de baai bij Cannes, met romantische boten en glooiende heuvels, alles in sepia-kleur. "Daar heeft mijn tante een villa, daar wil ik wonen."

In zijn autobiografie 'Het witte boek', die onlangs in Nederlandse vertaling is verschenen bij uitgeverij Leesmagazijn. heeft hij het echter over zijn tante in Nice. "Ja, maar die in Cannes heeft een veel grotere villa. Het is ook niet mijn tante, maar de tante van mijn vrouw. Ze was de reden waarom ik met haar ben getrouwd."

Het kantoor is ingericht met opvallend simpele meubels. Stoelen en bureaus zijn uit steeds dezelfde vierkante, witte platen opgebouwd. Dat beantwoordt aan de principes van Horzons agentuur Redesign Deutschland die een jaar of twaalf geleden begon als een collectief van jonge ontwerpers, technici, architecten, juristen en wetenschappers.

Wat wilden jullie?
"We zagen ons als radicale moderniseerders, in de traditie van het minimalisme uit de jaren twintig. We wilden alles opnieuw vormgeven, alles vereenvoudigen. Niet alleen allerlei producten maar ook de taal, de tijdrekening en de grondwet."

Horzon klikt op zijn laptop de klok van Redesign Deutschland aan. "Kijk, vandaag is het dag 4711 na de oprichting van Redesign. We zijn in het 49ste uur, straks slaat het middaguur, want de dag heeft 100 uur, een uur 100 minuten, een minuut 100 seconden, daarom loopt die klok zo snel."

"Jaja, de tijd vliegt, tempus fugit", voegt Horzon er met een guitig gezicht aan toe. Hij is inmiddels over de veertig maar ziet er met zijn keurige broek en nette pullover nog steeds uit als een gymnasiast.

Bevlogen begint hij de taalhervorming van Redesign uit te leggen. "De grammatica heeft maar tien regels, die heb je zo geleerd en kun je op iedere taal toepassen. Je hebt dan alleen nog maar een woordenboek nodig om een andere taal perfect te beheersen."

Het Redesign Duits, kort: 'Rededuits' kent geen vervoegingen, verbuigingen of werkwoordsvormen. Alle meervouden zijn met een s, persoonsvormen zijn tegelijk bezitsvormen, ontkenningen doe je met 'nee'.

Hoe klinkt dat als u het vertaalt in het 'Redenederlands'?
"Zo: 'Redesignduitsland ontwikkelen strategies en products voor groot gemeenschap van gelukkig en gelijkberechtigd menss. Zo luiden artikel twee van wij manifest.' Nee moeilijk, toch?"

De kiem voor Redesign Deutschland legde Horzon met zijn firma Belfas. Die produceerde vierkante platen waarmee façades van huizen bekleed zouden kunnen worden. Hij begon met de pui van zijn eigen meubelwinkel. Al die versieringen van rond 1900 leidden alleen maar af van het product dat hij in de winkel verkocht, vond hij. Het doel was om alle panden in Berlijn op die manier te bekleden. Weg met de lelijkheid, was zijn motto.

Met het Belfas-project zocht Horzon aansluiting bij de modernistische traditie van architecten als Adolf Loos. In de jaren twintig van de vorige eeuw bond Loos in Wenen de strijd aan met het ornament. Hij schreef een radicaal essay onder de titel 'Ornament en misdaad'. Horzon beleefde het tegendeel daarvan. Een dag nadat hij de Belfas-platen op zijn winkelpui had aangebracht, diende de verhuurder een aanklacht in. Hij moest de platen er weer afschroeven.

Huilend wierp ik mij op mijn bed, schrijft u in uw autobiografie.
"Er waren meer huilbuien, over mislukte ondernemingen. Maar ik kijk met voldoening terug op die tijd. Bedenk dat in het innovatieparadijs Silicon Valley ook 90 procent van de ondernemingen op niets uitloopt."

Tot Horzons mislukkingen behoren onder meer het scheidingsbureau Separitas ('Ik dacht, er zijn al genoeg huwelijksbureaus'), de keten van kiprestaurants Haanland, en het modelabel Gelée Royale. Elke nieuwe onderneming startte hij met een spetterend feest. Wanneer daarvoor het geld ontbrak, werden bestaande party's eenvoudig omgedoopt tot vernissages voor Horzons nieuwste, tot mislukken gedoemde onderneming.

Tot de minder mislukte zaken behoort de Pelham, een van de vele clubs in Berlijn die plotseling opduiken en al even snel weer spoorloos verdwijnen. En de Wetenschappelijke Academie, waar studenten na het volgen van vier colleges, veelal over uiterst exotische onderwerpen, een diploma konden krijgen. "Ik heb nog geprobeerd met een van de bestaande universiteiten te fuseren, maar ze hebben mijn aanbod nooit beantwoord."

Uw ondernemingswoede doet denken aan wat de drie jaar geleden overleden multikunstenaar Christoph Schlingensief de 'kunst van het falen' noemde.
"Ik leg me niet toe op het falen. Falen ligt gewoon in de natuur der dingen. Ik ga voor het succes. Ik wil niets liever dan scheppen geld verdienen. Ik wil zo rijk worden als Dagobert Duck, lekker zwemmen in het geld. En dan een villa in Cannes kopen."

Het enige waar Horzon echt geld mee verdient, is zijn meubelzaak. Daar verkoopt hij maar één type meubel, de wandkast 'Modern', zeer eenvoudig van vormgeving. De kast lijkt verdacht veel op de beroemde 'Billy' van de Zweedse meubelgigant Ikea. "Het probleem van Ikea is dat ze te veel keus biedt, de consument raakt ervan in de war. Ik verkoop maar één model, en het loopt als een trein. Iedereen die iets voorstelt in Berlijn, heeft zo'n ding in huis."

Wat bent u nu eigenlijk: ondernemer of kunstenaar?
"Ondernemer!" Hij zegt het gedecideerd, maar wie 'Het witte boek' erop naleest of doorvraagt, ontdekt dat zijn ondernemerschap zijn oorsprong in de kunst heeft. Het begon namelijk allemaal met de truc van de Franse conceptkunstenaar Marcel Duchamps, die een plasbak een fontein noemde en tot kunst verklaarde. Destijds, in 1917, een ongehoorde provocatie.

Zo'n tachtig jaar later opende Horzon in een sousterrain de galerie berlintokyo met een tentoonstelling van Masahiro Sugimoto, een verzonnen kunstenaar. De tentoongestelde voorwerpen kwamen van de straat en werden eenvoudigweg tot kunst verklaard. De Berlijnse kunstscene reageerde enthousiast en kocht volgens Horzon de hele zaak leeg. De truc van Duchamps werkte nog steeds.

Toch beviel het u niet.
"Ik vond dat het geen zin had telkens weer hetzelfde te doen. Wat je hier in Berlijn aan kunst om je heen ziet, is een herhaling van het idee van Duchamps. Ik wilde verder ontwikkelen. Ik heb Duchamps omgekeerd. Ik maak dingen die anderen voor kunst houden. Maar ik zeg dat ze geen kunst zijn. Dat blijkt als een provocatie te werken."

Misschien moeten we uw radicale modernisme ironische kunst noemen.
"Niets daarvan. Ik doe niet aan ironie en niet aan kunst. Ironie is interessant, want elke ironische boodschap heeft een niet-ironische inhoud. De ironische omkering vergt van de beschouwer een extra inspanning. Daardoor wordt de boodschap des te effectiever. Als ik het zou kunnen, zou ik ironicus zijn. Maar ik ben jammer genoeg geheel onironisch."

Maar zijn helden blijken twee nauw verwante kunstenaars met een mysterieuze geschiedenis. De een is Arthur Cravan, een Britse bokser die rond 1900 met zijn poëzie en performances vooruitliep op het dadaïsme. Hij verdween in het niets nadat hij, amper in de dertig, alleen in een veel te kleine boot uit New York richting Argentinië vertrok. Horzons andere held is de Nederlandse kunstenaar Bas Jan Ader. Ook hij verdween, net over de dertig, in een te kleine boot op de Atlantische Oceaan.

Ader is beroemd door een film van drie minuten waarin hij ononderbroken huilt.
"Dat schept een band. En ook deze foto, waarop hij fietsend de gracht in rijdt. Kijk nou toch, ik lijk op hem!"

De tijd van Horzons nieuwe ondernemingen en nieuwe mislukkigen lijkt voorbij. Toch zit hij niet stil. Hij laat zijn visitekaartje zien. Er staat een paardenhoofd op en de woorden 'Paardencentrale' en 'Hengstenfokkerij'.

Serieus?
"Ja hoor. Ik was laatst op een deftige bijeenkomst en verdomd, daar zat Angela Merkel. Ik stap op haar af en geef haar mijn kaartje. Ik had verwacht gegrepen en tegen de grond gedrukt te worden. Maar ze zei vriendelijk dankuwel en liet het kaartje in haar jaszakje glijden."

En u wilt hyponotiseur worden.
"Ik zag een show van Jan Becker, een Berlijnse hypnotiseur. Wat hij met mensen doet, is ronduit geniaal. Zijn hypnose werkt weliswaar niet bij mij, ik ben waarschijnlijk te rationeel, maar ik ga wel een cursus bij hem volgen. Ik denk dat ik met hypnose snel heel rijk kan worden en mijn villa aan de C¿te d'Azur kan kopen!"

Kent u de roman 'F' van Daniel Kehlmann, waarin het slecht afloopt met de hypnotiseur?
"O, dan lees ik het boek niet verder. Maar ik heb Daniel een e-mail geschreven en hem gevraagd of hij mee wil naar de volgende show van Becker. Ik dacht: hij zegt vast nee, maar hij wil dolgraag en wil dat we ons allebei laten hypnotiseren. Oeps, daar had ik niet op gerekend. Ik weet niet of ik durf."

Wie is Rafael Horzon?
Rafael Horzon werd in 1970 in Hamburg geboren. Zijn ouders waren dol op zeezeilen. Daar heeft hij zijn gewoonte aan overgehouden om pijp te roken. In zijn autobiografische schelmenroman 'Het witte boek' vertelt hij over zijn mislukte academische carrière. Horzon studeerde literatuurwetenschap, filosofie, Latijn en fysica in Parijs, München en Berlijn. Hij werd pakketbezorger.

Er gaan hardnekkige geruchten dat 'Het witte boek' is geschreven door Helene Hegemann, de jonge Berlijnse schandaalschrijfster. Maar haar exuberante schrijfstijl is mijlenver verwijderd van de stijl van 'Het witte boek'.

Zelf beweert Horzon dat hij 'Het witte boek'heeft gedicteerd aan Nobelprijswinnaar Günter Grass. "Ik heb nog regelmatig contact met hem", zegt Horzon. "Hij zit op zijn zolderkamer in zijn huis in Lübeck met zijn ganzenveer klaar om mijn tweede boek te schrijven. De gravures voor het boek heeft hij al af."

De jongste loot aan Horzons stam van mislukte ondernemingen is zijn waagstuk om een popsong uit te brengen. Onder de naam 'Ludwig Amadeus Horzon' nam hij het nummer 'Me, My Shelf, and I' op. Het wordt gezongen door de in Berlijn wereldberoemde Canadese hiphopzangeres Peaches. De videoclip is van Horzons vrouw Patricia Woerler-Horzon.

In die clip (op Youtube) zien we een dag uit het leven van Rafael Horzon. Hoe hij wakker wordt naast zijn wandkast, met 'm ontbijt, ermee door Berlijn rijdt, in een schip over de meren vaart en met hem uit eten gaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden