De r van Alexande's moede

-oyal slang verandert, zette de NOS op haar website boven het bericht dat koningin Beatrix soms de r niet meer uitspreekt. Een misleidende kop. Aan het begin van woorden, dus ook in royal, klinkt de vorstelijke r nog volop, concludeerde de fonoloog Marc van Oostendorp uit een computeranalyse van 27 kersttoespraken. Het is alleen de slot-r die de moede van Willem-Alexande ‘de laatste jaren soms bijna helemaal niet meer zegt’.

Van Oostendorp gaat ervan uit dat de koningin onder invloed spreekt – onder invloed van wat ze in de kring van haar onderdanen te horen krijgt, welteverstaan. Daar is de r al heel lang op zijn retour. Soms is hij zelfs uit het woordbeeld verdwenen: een burgemeester was voor Hooft en Vondel nog een burgermeester.

In deze positie – na een sjwa (toonloze e) en voor een medeklinker – blijft de r heel vaak onuitgesproken. Let maar eens op hoeveel Nedelanders het over wintegroente en veslete spijkebroeke hebben.

Van Oostendorp wekt de indruk dat de koningin, in navolging van vele ondedanen, de r aan het eind van een lettergreep of woord ook na andere klinkers dan de sjwa wegmoffelt. Bijvoorbeeld in aanvaarden, oordelen en eens temeer. Helemaal verdwijnt hij overigens niet: de onderzoeker kon ‘er meestal nog wel een spoortje van vinden’.

Ook wanneer zo’n r wel helemaal wegvalt, kan de voorafgaande klinker de herinnering eraan bewaren. Die is vaak door de r gekleurd: in eens temee(r), oo(r)delen en amateu(r) klinken de ee, oo en eu anders dan in huppekee, oogkleppen en geleuter. In gevallen als deze kun je dan ook beter van verkwijning dan van verdwijning van de r spreken, opperden Nijmeegse taalkundigen enkele jaren geleden.

Mogelijk een curieus gevolg van de veelvuldige r-uitval in de uitspraak is dat sommigen een r vermoeden en dus schrijven in woorden waarin hij niet thuishoort. Vandaar, op internet bijvoorbeeld, Spijkernisse en burgermeester.

i www.trouw.nl/schrijf Hier staan deze en eerdere afleveringen van de taalrubriek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden