De pubers kennen hun klassiekers niet

Vijftien pubers moeten het met elkaar zien te rooien in een afgesloten ruimte vol camera’s. Van de schrijver mogen wij hard om hen lachen.

Vaker dan hun Nederlandse collega’s interesseren Vlaamse schrijvers zich voor groepen. Twee Vlamingen schreven onafhankelijk van elkaar een roman die ’Wij’ heet, een ander reeg elf personages aan elkaar die allemaal een bijrol in elkaars leven speelden. Zoiets zie je Nederlanders minder snel doen.

Bovendien hebben Vlamingen de neiging zichzelf met snerpende ironie boven hun personages te verheffen. Annelies Verbeke bespotte een vissenactiviste die eigenlijk naar liefde hunkerde. Dat deed denken aan een eerder boek van Leo Pleysier, waarin hij twee ontwikkelingswerkers ervan langs gaf – niet met de mildheid van Remco Campert of de eenzame spot van Arnon Grunberg, maar met een ons-kent-ons-cynisme dat vooral geen misverstand wil laten bestaan: de schrijver doorziet de clichés allemaal en wil er samen met de lezer zo hard mogelijk om lachen.

Het pakt soms goed, soms minder goed uit.

’De stolp’ van Jeroen Theunissen gaat over een Big-Brotherachtige reality show waarin vijftien pubers samen in een grote ’stolp’ vol camera’s verblijven en opdrachten met een maatschappijkritische ondertoon moeten uitvoeren.

Hun karakters zijn volslagen onbeduidend, alsof er alleen maar wat loze toevalligheden zijn samengeklit en de deelnemers niets persoonlijks hebben. In de treffende biografietjes achter in het boek staat over de langharige wietroker Stef: „Hij heeft een fobie voor zwangere vrouwen en geeft toe dat de westerse samenleving zijn ’ding’ niet is. Be different!

Ja, daar mogen we om lachen van Theunissen, net als om de transseksuele Annie, die om de haverklap ’Oh my god!’ roept.

De idealistische toon van het programma slaat bij de deelnemers niet bepaald aan. Ze spelen arm en rijk in een experiment waarbij de ene helft overdadig te eten krijgt en de andere helft te weinig: al snel smijten de rijken met eten, in plaats van te delen. En ze voeren het overbekende gevangenisexperiment uit waarbij de ene helft in machtswellustige bewakers verandert en de andere helft in weerloze gevangenen. Dat zagen ze zelf niet aankomen, want zij kennen hun klassiekers niet. Annie zegt verbluft: „De stoppen sloegen gewoon door, oh my God, oh my God.”

Theunissen monteert de scènes snel aan elkaar, waardoor het verhaal komisch blijft en zeker niet zo stroperig wordt als de televisieversies waarmee het de spot drijft. Maar verder onderscheidt het boek zich alleen hierin van de doorsnee reality show: dat het een boek is. The medium is the message. Alleen al doordat Theunissen een roman heeft geschreven, werpt hij een nieuw licht op zulke shows: ze zijn de moeite van het beschouwen waard.

Maar wat verschijnt er dan in dat licht? Ook al heeft hij het medium van de literatuur in stelling gebracht, de schrijver dringt nauwelijks dieper door tot de deelnemers dan de camera. Als het moslimmeisje haar hoofddoekje heeft afgedaan en een lesbische relatie is begonnen met het mooiste meisje van de stolp, staat er: „Ze bad veel. Hoe kon ze uitleggen dat de regels die binnen en buiten de stolp heersten niet dezelfde waren?” En zo ontdoet Theunissen haar van moed of recalcitrantie. Geen heldin is het meisje, zelfs geen activiste, ze volgde gewoon even andere regels. Nog altijd een soort automaat, alleen met een ander stuurprogramma. En hup, daar verspringt zijn aandacht naar de volgende.

In ’De stolp’ kunnen mensen het juk van de alledaagsheid niet afwerpen, ook niet als ze zich een ogenblik onorthodox gedragen. Zelfs in een ontsnappingscène klinkt de echo van een doorsnee gevangenisfilm mee.

Hoe goed en amusant Theunissen ook kan schrijven, zelf ontsnapt hij niet aan de clichés van de Vlaamse literatuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden