Review

De psyche in muziek gevangen

Wat is gek? Wanneer ben je gek? Dat zijn vragen waarop vele kunstenaars een antwoord proberen te geven op de kunstmanifestatie 'De Waan'. Kunst en psychiatrie komen samen uit respect -'het krankzinnigengesticht voorbij'- en eerbetoon aan honderd jaar psychiatrie in Venray. Komende zondag aandacht voor muziek en psychiatrie.

In een muziekstuk van zes minuten laten horen hoe de psyche van een psychiatrisch patiënt kan dwalen. Onbegonnen werk, zou menig componist denken. ,,Het was ook niet makkelijk'', zegt Nard Reijnders (50), ,,maar ik had natuurlijk liever een symfonie van veertig minuten gemaakt''. Toch is hij er in geslaagd om ,,in die zes minuten mensen naar diverse stemmingen te voeren.'' Zijn compositie 'Waan-momenten' wordt zondag uitgevoerd door het Nederlands Blazers Ensemble tijdens een concert in de Schouwburg van Venray. Het concert maakt deel uit van de grootse kunstmanifestatie 'De Waan', met tentoonstellingen, theaterstukken en poëzie-avonden waarin kunst en psychiatrie samenkomen. Centraal staat een tentoonsteling van internationaal bekende kunstenaars in het park op het St. Annaterrein. De tijd dat werd gesproken van het 'krankzinnigengesticht' St. Anna is voorbij. Nu maken de monumentale gebouwen en paviljoens deel uit van het psychiatrisch ziekenhuis dat is omgedoopt tot Vincent van Gogh Instituut.

Componist Reijnders, die jarenlang in de begeleidingsgroep zat van Herman van Veen, was niet onbekend met de psychiatrie. ,,Ik heb een heel goede vriend die al dertig jaar in de psychiatrie werkt. Hij is zo vol van zijn werk. Als ik hem ontmoet, zit ik binnen een halfuur met hem ín zijn werk. Ik ben ooit naar een lezing van hem geweest. Hij zette allerlei karakters uiteen van psychiatrische patiënten. Daar heb ik veel aan gehad voor deze opdracht en ik heb me er natuurlijk meer in verdiept. Zo ben ik veelvuldig in het Van Gogh Instituut geweest en heb ik, ter motivatie, meegespeeld met patiënten tijdens hun muziektherapie.''

Reijnders 'Waan-momenten' begint 'heel verstild', waarmee het isolement wordt weergegeven waarin sommige patiënten zich bevinden. ,,Maar dan gaat het van heftig en romantisch naar chaotisch en agressief.'' Het einde heeft iets mars-achtig. De gesloten, vrij dwingende maatsoort van de mars staat symbool voor het strakke regime waarin psychiatrische patiënten vroeger leefden. Reijnders heeft er ook humor in gestopt. ,,Het is een mars, maar het zou een slapstick kunnen zijn. Daarmee bedoel ik te zeggen: er wordt in dat ziekenhuis ook heel veel gelachen met elkaar.''

Patiënten die het stuk al hebben gehoord, herkennen zich in Reijnders 'Waan-momenten'. ,,Ik heb het idee dat ze het volledig vatten. Omdat ze dat tegen me zeiden. Ze herkenden flitsen van hoe je zou kunnen zijn in verschillende situaties.''

Een aantal patiënten van het Van Gogh Instituut speelt tijdens het concert zondag met het Nederlands Blazers Ensemble mee in een werk van de Amerikaanse componist Terry Riley. Met het stuk 'In C' schiep Riley in 1964 een geheel nieuw genre: de minimal music. Een stuk met een vaste structuur -waar de psychiatrisch patiënt bij is gebaat- maar met veel mogelijkheden tot improvisatie -waardoor emoties op geheel eigen wijze kunnen worden weergegeven.

Ad Haans (59), van huis uit musicus maar in de jaren zeventig een van de eerste muziektherapeuten in Nederland, begeleidt zijn 'cliënten' naar het concert. 'In C' is een compositie op slechts één A-viertje. Het bestaat uit 53 motieven, die netjes op volgorde moeten worden gespeeld. Maar er kunnen drie motieven tegelijk klinken. Iedere muzikant kan improviserend bepalen wanneer hij of zij de motieven in elkaar over laat gaan. Als iedereen maar 'in C' blijft. ,,De emotie die je erin legt bepaalt hoe het stuk klinkt en hoe lang het duurt. Ik zeg wel eens: als het goed gaat, duurt het 50 minuten, en als het wat minder gaat 40.''

Zijn overstap van de muziek naar de psychiatrie ging geleidelijk. ,,Wat ik van muziek heb geleerd in mijn leven, heeft me op het spoor gezet van de muziektherapie.'' Wat doet een muziektherapie met zijn cliënten?

,,Neem bijvoorbeeld mensen met een gecontroleerde gedachtengang. Die hebben een dwangneurotische achtergrond. Zij zijn de hele dag bezig in hun gedachten te malen: 'Is de deur wel op slot?' of 'Heb ik het gas wel uitgedraaid?' Zo'n groep heb ik. Het is voor hen moeilijk te improviseren. Want daarmee doorbreek je dat gecontroleerde gedrag. Door samen muziek te maken en daarin wél die drempel te nemen tot improvisatie, kunnen ze leren dat ook in hun dagelijkse leven te doen.''

Ander voorbeeld: ,,Mensen met depressies. Muziek kan helpen een emotionele draai aan negatieve gevoelens te geven. Wanneer mensen in hun binnenste met opgekropte negatieve, soms heel agressieve gevoelens zitten, kan toepassing van agressieve klanken ze juist helpen die gevoelens te verwerken. Daar hoef je geen muzikale achtergrond voor te hebben. Het gaat erom dat mensen via muziek aansluiting vinden bij hun tekorten. Maar het moet gezegd: dat werkt bij iedere cliënt natuurlijk anders.'' En muziek is niet zaligmakend. ,,Er komen hier ook genoeg vastgelopen muzikanten.''

Nard Reijnders speelt graag mee tijdens een muziektherapie. ,,Sommige mensen komen heel dicht bij je. Zoeken bescherming bij je, ook als je zit te repeteren. Anderen houden juist afstand en weer anderen zijn heel humoristisch. Al die beelden, maar dan heftiger, heb ik in de 'Waan-momenten' gestopt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden