reportage

De Pruisische stad die het Russische volk 'toebehoort'

Een ballonnenverkoopster in Kaliningrad, de stad die vandaag volstroomt met supporters voor de WK-wedstrijd Engeland - België.Beeld EPA

De Russen wezen Kaliningrad aan als een van de speelsteden van het WK-voetbal. De on-Russische stad tussen Polen en Litouwen worstelt met haar Pruisische geschiedenis.

Wie Kaliningrad bezoekt voor het WK voetbal kan niet om het Huis der Sovjets heen. De kolossale, futuristisch ogende betonkubus domineert het in de oorlog platgebombardeerde centrum van wat toen nog Koningsbergen heette. De symbolische betekenis van het gebouw kan niemand ontgaan. Om plaats te maken voor deze zetel van de Sovjetmacht en daarmee een vette streep te zetten onder het Duitse verleden werden de ruïnes van het monumentale koninklijk kasteel opgeblazen.

Maar het project, vanaf zijn aanvang geplaagd door problemen met de fundering, stierf een stille dood. Bijna voltooid, werd het werk halverwege de jaren tachtig stilgelegd. Sindsdien staat het Huis der Sovjets - 'de robot' in de volksmond - eenzaam en nutteloos op een grote vlakte en hebben weer en wind, daklozen, graffiti-artiesten en avonturiers er vrij spel. Er zijn vage plannen om het alsnog in gebruik te nemen, en rond het gebouw is nu een fanzone ingericht.

Aida Vartanova, begin twintig, is opgetogen over de grote opknapbeurt die haar toch al on-Russisch ogende stad heeft gekregen in de aanloop naar het sportfestijn. "Kaliningrad lijkt natuurlijk niet op de rest van Rusland, het is heel anders. Van hier af ben je in twee uur met de auto in Europa, je hebt hier heel Europa aan je voeten." Saillant detail: pakweg 60 procent van de inwoners van Kaliningrad heeft een reispaspoort en kan dus naar het buitenland. Landelijk is dat ongeveer 20 procent.

Zo blijft de stad worstelen met haar verleden en de eigen identiteit. Tot 1945 was Koningsbergen het kloppend hart van Oost-Pruisen, na de oorlog viel de stad met het noordelijk deel van de regio toe aan de Sovjet-Unie. Binnen enkele jaren was de voltallige Duitse bevolking gedeporteerd, om plaats te maken voor honderdduizenden immigranten uit Centraal-Rusland.

Vijandelijk grondgebied

Vanaf het begin kregen die ingeprent dat ze zich op 'vijandelijk grondgebied' bevonden. Geen wonder dat de nieuwkomers vermoedden dat hun verblijf daar tijdelijk zou zijn, en dat velen na verloop van tijd weer vertrokken. "Zonder twijfel heeft dat de mentaliteit van de mensen hier beïnvloed", zegt Joeri Kostjasjov, een historicus verbonden aan de Immanuel Kant-Universiteit en gespecialiseerd in de naoorlogse geschiedenis van Kaliningrad.

Na de oorlog deden de Sovjet-autoriteiten hun best iedere herinnering aan het Duitse verleden uit te roeien. 'Het uitbannen van de Pruisische geest' noemt Kostjasjov dat. Eeuwenoude kerken werden gesloopt omwille van de kwalitatief hoogwaardige baksteen. Slechts mondjesmaat werden oude gebouwen gerestaureerd. Het meest prominente is de Dom van Koningsbergen, naast het Huis der Sovjets een van de bekendste gebouwen van Kaliningrad en het eenzame restant van het vooroorlogse hart van de stad, dat door Britse bombardementen is weggevaagd. Hier bevindt zich ook het graf van de filosoof Immanuel Kant, een van de beroemdste inwoners van de stad.

"De ideologie werd er ook bijgehaald", zegt Kostjasjov. "Men zei dat de nalatenschap van de Duitsers niet geschikt was voor gebruik en geen navolging verdiende. Dat was immers allemaal reactionair, gericht tegen de gewone man, daarom had het geen enkele zin dat te behouden, laat staan te gebruiken."

Toch is er geen ontkomen aan het verleden, en ontleent althans een deel van de Kaliningraders er ook een zekere trots aan. Duits staat vaak voor kwaliteit en het is geen wonder dat de horeca en middenstand daar op inspelen. Cafés in het centrum heten München of Bier Haus, en een populaire bakker noemt zich Königsbäcker.

Niet iedereen is daar blij mee. Vooral sinds de Russische annexatie van de Krim en de verslechterende verhoudingen met het Westen wordt in Kaliningrad gemakkelijk de beschuldigende vinger gewezen naar mensen die zouden streven naar 'germanisering', het Duitse verleden zouden verheerlijken om daarmee het Russische gezag te ondermijnen. Een groep oorlogsveteranen zag daarin aanleiding voor een boze open brief waarin ze het 'agressieve opdringen van de Duitse cultuur' hekelen, zoals het initiatief om delen van het verwoeste koninklijk kasteel weer op te bouwen. In plaats daarvan, vinden zij, moet juist het Huis der Sovjets worden hersteld en op de monumentenlijst geplaatst.

De Russisch-orthodoxe patriarch Kirill, eerder bisschop van Smolensk en Kaliningrad, deed recentelijk ook een duit in het zakje. "Kaliningrad", aldus de patriarch, "is Russische grond, die ons volk toebehoort." Om die woorden te onderstrepen staat aan het Overwinningsplein in het moderne stadscentrum sinds 2006 de monumentale kathedraal van Christus de Verlosser, als symbool van het nieuwe, post-communistische, Russische Kaliningrad.

Lees ook: 

Kaliningrad: militaire voorpost of poort naar Europa van Rusland?

Het Russische Kaliningrad moest na de Sovjet-tijd een modern deel van Europa worden. Maar toen de spanning opliep, keerde de exclave terug naar het militaire verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden