De profeten spreken klare taal

Beeld anp

Niet versimpeld, niet plat, wel helder en in begrijpelijk Nederlands: een team specialisten werkte zeven jaar lang aan een bijbelvertaling voor laaggeletterden.

De Bijbel is niet bepaald een pageturner. Het boek staat vol archaïsch taalgebruik, retorische vragen, moeilijke beeldspraak en lange, soms ingewikkelde zinnen. Het Nederlands Bijbelgenootschap constateerde een klein decennium geleden al dat lezers behoefte hebben aan een vertaling die voor iedereen begrijpelijker is.

Nu, zeven jaar later, ligt er een voorproefje van deze 'gewone' vertaling in de winkels. In die voorpublicatie van de Bijbel in Gewone Taal (BGT) staan teksten uit Genesis, Job, Psalmen, Mattheüs, Johannes en enkele brieven. De gehele Bijbel volgt in 2014.

Gewone taal heeft een grote zeggingskracht, vindt Matthijs de Jong, één van de vertalers. Hij is nieuwtestamenticus: kenner van het Grieks en de bijbelse teksten. "In de Bijbel in Gewone Taal staat de tekst niet in de weg. Het klinkt natuurlijk. Dat is iets nieuws. Er bestaat nog geen bijbelvertaling waarin heldere, begrijpelijke taal voorop staat, en waarbij duidelijkheid het belangrijkste doel is. Bovendien is gewone taal ook natuurlijke taal, die krachtig en direct overkomt."

Het is beslist geen versimpeling, meent De Jong. "De vertaling is volwaardig, betrouwbaar en volledig."

'Vergankelijkheid' vs 'dood'
Een voorbeeld. In de Nieuwe Bijbelvertaling (verschenen in 2004 en de meest gebruikte bijbeluitgave in Nederland) valt in Romeinen 8, vers 21 te lezen: 'De schepping zal worden bevrijd uit de slavernij van de vergankelijkheid'. "Dat is een uitspraak waar een lezer goed over na moet denken", aldus De Jong. "In de Bijbel in Gewone taal klinkt dat zo: 'Ooit wordt de aarde bevrijd. Dan komt er een einde aan de macht van de dood'."

Kritiek dat deze 'gewone vertaling' de boel versimpelt of plat maakt, wuift De Jong weg. "Een Bijbel tot een makkelijk boek vertalen, is niet mogelijk. Het is nou eenmaal geen makkelijk boek. We hebben de Bijbel simpelweg zó proberen te vertalen dat de taal minder vragen oproept." Bovendien, vindt hij, kunnen verschillende vertalingen gewoon naast elkaar blijven bestaan. De Bijbel in Gewone Taal is een aanvulling, geen vervanging.

Begrijpelijk geheel
Een team van Neerlandici en exegeten werkte ruim zeven jaar lang aan de vertaling. Een nieuwtestamenticus zoals De Jong vertaalde passages direct uit Griekse bronteksten. Een Neerlandicus boog zich vervolgens over die vertaling en lette dan weer op begrijpelijk Nederlands, op de juiste woordenschat en de samenhang van de teksten. Zeer goede bijbelkennis was daarvoor vereist. Want, zegt De Jong: "Uiteindelijk moest het een begrijpelijk geheel vormen."

De zinnen in de Bijbel in Gewone Taal zijn helder en niet te lang, moeilijke woorden zijn vereenvoudigd - 'genade' is vervangen door 'goedheid' bijvoorbeeld - en de retorische vragen zijn vervangen door stellige uitspraken. Bijbels jargon is zo veel mogelijk vervangen door alledaagse termen. De Bijbel is er niet dunner van geworden.

De eenvoud van taal
Ander voorbeeld. In de Nieuwe Bijbelvertaling staat in Psalm 139 vers 9 de zin: 'Al verhief ik mij op de vleugels van de dageraad'. "Daar wordt een prachtig beeld neergezet", vindt De Jong. "Maar het woord 'verhief' is niet heel alledaags. In de Bijbel in Gewone Taal staat: 'Ik kan naar de plaats gaan waar de zon opkomt.' Dat klinkt gewoon raak, vind ik. In de eenvoud van taal ligt een enorme kracht verscholen."

De Jong heeft er vertrouwen in dat deze versie van de Bijbel binnen en buiten de kerk gebruikt gaat worden. Zelf vindt hij, naast deze nieuwste vertaling, de Nieuwe Bijbelvertaling het mooist. "Dat is een monument van taal."

Psalm 23, Statenvertaling (1637)
1 De HEERE is mijn Herder, mij zal niets ontbreken.

2 Hij doet mij nederliggen in grazige weiden; Hij voert mij zachtjes aan zeer stille wateren.

3 Hij verkwikt mijn ziel; Hij leidt mij in het spoor der gerechtigheid, om Zijns Naams wil.

4 Al ging ik ook in een dal der schaduw des doods, ik zou geen kwaad vrezen, want Gij zijt met mij; Uw stok en Uw staf, die vertroosten mij.

5 Gij richt de tafel toe voor mijn aangezicht, tegenover mijn tegenpartijders; Gij maakt mijn hoofd vet met olie, mijn beker is overvloeiende.

6 Immers zullen mij het goede en de weldadigheid volgen al de dagen mijns levens; en ik zal in het huis des HEEREN blijven in lengte van dagen.

Psalm 23, Bijbel in Gewone Taal (2014)
1 De Heer zorgt voor mij, zoals een herder voor zijn schapen zorgt. Hij geeft me alles wat ik nodig heb.

2-3 Hij leidt mij, zoals een herder zijn schapen leidt naar groen gras en fris water. Bij de Heer ben ik veilig, hij geeft mij nieuwe kracht, zo goed is hij.

4 Ik ben niet bang, ook al is er gevaar, ook al is het donker om mij heen. Want u bent bij mij, Heer. U beschermt me, u geeft mij moed.

5 U nodigt mij uit in uw tempel. U zorgt goed voor mij. U geeft me te eten en te drinken, meer dan genoeg. En al mijn vijanden kunnen dat zien.

6 U geeft me geluk en liefde, altijd en overal. Ik zal bij u zijn in uw tempel, mijn hele leven lang.

 
Het is beslist geen versimpeling. De vertaling is volwaardig, betrouwbaar en volledig."
Matthijs de Jong, vertaler
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden