Jeugdzorg

De problemen van kinderen blijven nu achter de voordeur

Beeld Nanne Meulendijks

De scholen gaan langer dicht en daar lijden de kwetsbare kinderen het meest onder. Jeugdzorgmedewerkers maken zich grote zorgen.

Zijn pleegmoeder merkt aan kleine dingen dat haar zoon (12) angstig is. “Vanochtend bijvoorbeeld tijdens het ontbijt. Hij moest heel hard niezen en toen zei hij: ‘Het is geen corona hoor’.” Ook voor haar dochter (11) is het enorm wennen. “Mijn man en ik namen haar mee tijdens de boodschappen, want ze kan niet goed alleen thuisblijven. Ze wil altijd alles vastpakken: producten in de winkel, maar ook mensen. Ik moest haar uitleggen dat het niet mocht. We moeten haar al veel corrigeren, omdat ze grenzeloos gedrag vertoont. Nu moeten we haar nog vaker terechtwijzen en dat voelt voor haar onveilig.”

De pleegmoeder (die uit privacyoverwegingen niet met haar naam in de krant wil) en haar man krijgen in 2006 hun eerste pleegkind. Ze hebben dan een droevige periode achter de rug, want ze verloren in korte tijd zelf twee kinderen. Ze besloten zich aan te bieden als pleegouders. Nu hebben ze een jongetje dat bij hen kwam toen hij vierenhalve maand was. Een paar jaar later volgt zijn zusje.

Beide kinderen hebben hechtingsproblemen en beiden hebben het foetaal-alcoholsyndroom (fas), veroorzaakt doordat de moeder dronk tijdens de zwangerschap. Het tast onder meer het kortetermijngeheugen aan. “Vooral onze dochter heeft veel last van haar hechtingsstoornis. Ik moet haar heel zakelijk aanspreken. Opvoeden is een pittige klus.”

De structuur helpt

Tijdens deze crisis valt dat extra zwaar. Gewoonlijk gaan zoon en dochter naar een school voor speciaal onderwijs. Dat gaat goed. De structuur helpt. Om de pleegouders te ontlasten gaan de kinderen ook af en toe naar een zorgboerderij. Daar kunnen ze nu niet heen. “Ik ga graag naar de sportschool: drie keer per week. Dat kan op dat soort momenten”, zegt ze. Nu is ook de pleegmoeder aan huis gekluisterd en geeft ze thuisonderwijs.

De pleegmoeder denkt dat de kinderen van het thuiszitten niet zoveel last hebben. “Mijn zoon zit sowieso het liefst op zijn kamer. Hij heeft één vriend. Mijn dochter vindt het helemaal prima. Ze haat school en ze heeft weinig tot geen sociale contacten.”

Hoeveel lastiger thuisonderwijs is voor haar kinderen, realiseerde ze zich, toen ze een talkshow op tv zag. “Ik schrok toen ik daar twee kinderen zag die thuisonderwijs kregen. Hoe makkelijk die kinderen zichzelf presenteren, een wereld van verschil.” Ze vertelt dat haar zoon moeite heeft met telefoneren. “Daarom stond de meester hier laatst op het tuinpad om van een afstand een paar dingen uit te leggen. Dat was heel fijn.”

Beeld Nanne Meulendijks

Wankele thuissituaties worden nog wankeler

De pleegkinderen van deze moeder staan niet op zichzelf. Jeugdzorgmedewerkers maken zich grote zorgen om kwetsbare kinderen tijdens deze crisis. Wat is de invloed hiervan op deze kinderen, vragen ze zich af. En wat gebeurt er met kinderen die, anders dan de kinderen van deze pleegmoeder, opgroeien in een onveilige thuissituatie vanwege huiselijk geweld, vechtscheidingen of seksueel misbruik? Het was altijd al lastig om te achterhalen wat zich afspeelt achter de voordeur, nu is dat bijna onmogelijk. Hoe groter het netwerk rond het kind, hoe groter de kans dat problemen worden opgemerkt. Zeker de leerkracht op school speelt daar een belangrijke rol in. Nu de scholen voorlopig dicht blijven, is dat controlemechanisme uitgeschakeld.

Daarnaast zorgt de coronacrisis voor spanningen in alle gezinnen: wankele thuissituaties worden nog wankeler. Neem kinderen die wonen op vijftig vierkante meter. Voor hen kan een potje voetballen een uitlaatklep zijn, maar dat voetballen is nu ingewikkelder geworden, terwijl de onzekerheid thuis ook nog eens toeneemt.

Dan is er nog de jeugdzorgmedewerker zelf. Om situaties goed in te kunnen schatten, moet die op huisbezoek. Nu is dat alleen in uiterste gevallen, in crisissituaties, nog mogelijk. Alle andere contacten gaan via beeldbellen of de telefoon.

“De omgeving waarin een kind opgroeit geeft veel informatie”, zegt jeugdzorgmedewerker Machteld van Rooij van Jeugdbescherming Brabant. “Als het rommelig is in huis, vertelt dat iets over de situatie. Die hele setting zie je niet met beeldbellen, je krijgt minder informatie.”

Dat ervaart ook jeugdzorgmedewerker Petra de Vries uit Amsterdam. Ze gaat nu af op andere signalen. “Als ik bel, luister ik bijvoorbeeld of kinderen op de achtergrond aan het spelen zijn, of ruziemaken.”

Nu de scholen langer dicht blijven, vrezen jeugdzorgmedewerkers en bestuurders het ergste. “De scholen zijn nu drie weken dicht. Het is nog net te overzien, maar nu dit langer gaat duren, vraag het om extra alertheid van scholen en jeugdzorg”, zegt bestuurder René Meuwissen van Jeugdbescherming Brabant. 

Opvang in buurthuizen of bibliotheken

De pleegmoeder van de zoon en de dochter komt even op adem als de kinderen naar school zijn. Onderwijsminister Arie Slob beloofde alternatieven voor deze kinderen in de vorm van opvang in buurthuizen of bibliotheken. Maar de pleegmoeder piekert er niet over ze daarheen te brengen. “Mijn kinderen hebben behoefte aan structuur op een plek waar ze iedereen kennen. Een vreemde klas, een vreemde leerkracht, dat is vragen om problemen.”

Tijdens deze crisis helpt het de pleegkinderen van deze pleegmoeder dat ze in een veilige omgeving opgroeien. Meuwissen maakt zich zorgen om de groep niet-pleegkinderen, waar dat niet gebeurt. Voor die kinderen kan alternatieve opvang wel een uitkomst zijn. Dat er tot op heden nog geen sprake is van een stijging van het aantal crisissituaties, verbaast hem. Bij VeiligThuis is het aantal meldingen van kindermishandeling niet toegenomen. “Het kan ook komen doordat we minder zicht hebben op de situatie, wat helaas een gevolg is van de coronacrisis.” Daar maakt hij zich het meest zorgen over: kinderen die nu niet in zicht zijn bij jeugdzorg, maar wel op het randje balanceren. Hoe ga je die nu in beeld krijgen? “Leerkrachten zijn cruciaal.”

Het aantal telefoontjes is wel sterk toegenomen bij de Kindertelefoon, en dat zegt ook iets over de onveiligheid van kwetsbare kinderen tijdens deze crisis. Sinds de schoolsluiting voeren de hulpverleners 1500 gesprekken per dag. Eerst waren dat er 1000. Kinderen stellen onschuldige vragen, zoals: wat kan ik doen als ik me verveel, of mag ik nog met mijn vriendjes buitenspelen? Maar de telefoontjes gaan ook vaker dan voorheen over zorgelijke thuissituaties: ruziënde ouders, huiselijk geweld en seksueel misbruik. Die gesprekken namen met 40 procent in aantal toe. “We zijn voor kinderen, denk ik, iets laagdrempeliger dan bijvoorbeeld VeiligThuis”, verklaart een woordvoerder.

Meeluisteren via Skype

Jeugdzorgmedewerker Masha Hornung kan zich alles voorstellen bij die toename. Zij begeleidt kinderen van ouders in vechtscheidingen. De coronacrisis heeft een ongekende impact op deze groep, vertelt ze. Ook zij maakt zich zorgen over de afstand tot haar cliënten. “Hoe weet ik bijvoorbeeld dat er niemand anders meeluistert als ik bel via Skype?”

Wat Hornung ook ziet, is dat kinderen tijdens deze crisis worden ingezet in de strijd tussen de ouders. “Geruchten over een hoestende ex-partner worden bijvoorbeeld aangegrepen om de omgangsregeling overboord te gooien. Wat het lastig maakt: niemand weet of die geruchten kloppen.”

Kinderen zitten compleet klem, zegt Hornung. Ze geeft een ander voorbeeld. Een van haar cliënten werkt in een vitaal beroep. Ze heeft de puf niet om te zorgen voor haar kinderen, terwijl haar ex-partner thuiszit, omdat hij werkt in de horeca. Toch wil de moeder niet dat de kinderen naar de vader gaan. “Er is zoveel weerstand”, zegt Hornung. Zeker kleine kinderen kunnen klem komen te zitten. “Pubers hebben nog een zekere mate van zelfstandigheid. Die kunnen hun tas pakken en een stukje gaan lopen. Kleintjes niet.”

Dat ziet ook jeugdzorgmedewerker Petra de Vries. Haar teamgenoot begeleidt nu een gezin waarvan de moeder corona heeft. “Deze moeder woont alleen met vier kinderen.” Toen de collega van De Vries de melding binnenkreeg, leek het er op dat de moeder moest worden opgenomen in het ziekenhuis.

“En dan wordt het lastig: wie moet de kinderen opvangen? Deze mevrouw heeft nauwelijks een netwerk. Ze heeft één goede vriendin, maar die heeft ook twee kleine kinderen, dus dat was geen optie.”

Het was niet nodig om de moeder op te nemen in het ziekenhuis. “We kijken nu wel wat de mogelijkheden zijn om de jongste twee kinderen ergens anders te plaatsen, mocht de moeder zieker worden.”

Spreekkantoren met plexiglas

Er wordt nu nagedacht over het verkleinen van de afstand tot cliënt, zegt FNV-bestuurder Maaike van der Aar. “Denk aan het invoeren van spreekkantoren met plexiglas in het midden. Of medewerkers die vanuit de tuin een gesprek proberen te organiseren.” Ook hebben jeugdzorgmedewerkers al aangeboden om daar waar de nood in het land het hoogst is, bij te springen, ook buiten hun regio. Maar dat stuit op bureaucratisch gedoe.

Ook Meuwissen ziet het als zijn taak om waar het kan zorg te blijven bieden. Beschermende kleding zou in dat opzicht een uitkomst zijn. “Die is schaars, dat weten we. Maar wij vinden dat ook jeugdzorg tot de beroepen moet worden gerekend die goed hun werk moeten kunnen doen tijdens deze crisis en dan is bescherming essentieel.”

Je moet volgens Van Rooij wel goed nadenken over hoe je die kleding inzet. “Als wij straks aanbellen in een wit pak, betekent dat ook iets voor een gezin.”

Het is niet te overzien wat de uiteindelijke impact van de crisis is op de kinderen. Ook pubers die in een instelling verblijven, zullen de gevolgen ondervinden. Zij zien de muren op zich af komen, omdat ze geen bezoek mogen ontvangen, zegt Van Rooij. “De onzekerheid die zij ervaren en de afstand maken het zwaar.” 

Na de periode van binnenzitten zijn de kwetsbare kinderen nog lang niet uit de problemen, is ook de overtuiging van Meuwissen. “Denk aan de oplopende werkloosheid, daar zullen waarschijnlijk veel kwetsbare gezinnen mee te maken krijgen.”

“Nu ik mijn kinderen de hele dag om me heen heb’’, zegt de pleegmoeder, “besef ik echt hoe kwetsbaar en onzelfstandig ze zijn. Dat vind ik heel confronterend aan deze crisis.” 

De echte naam van de pleegmoeder is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

De verlengde schoolsluiting treft de meest kwetsbare leerlingen het hardst

Nu scholen in ieder geval tot de meivakantie gesloten blijven, zijn er veel zorgen over de meest kwetsbare kinderen. Zij lopen waarschijnlijk de grootste achterstanden op, en zijn in extreme gevallen thuis niet veilig. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden