De prins van het profijtbeginsel

De auteur van dit artikel is oud-redacteur van 'De Rotterdammer'-bladen en het NOS-Journaal. Hij is lid van de christelijke oranjevereniging in Hilversum.

Voor een goede verstaander waren termen als 'verraad' en 'desertie', die Hitler over Bernhard gebruikte, duidelijk genoeg. En je beschimpt iemand niet als 'nestbevuiler' als je de betrokkene niet tot de ruimere of engere kring van je aanhangers hebt gerekend. Maar het Duitse volk ronduit zeggen dat 'dieser Biesterfeld' deel had uitgemaakt van de Partij en van haar elite-formatie SA en SS - dat zou voor de Beweging al te beschamend zijn geweest. Zoiets als een nederlaag erkennen. Op zijn manier had ook de Führer eergevoel.

Het beeld dat het Nederlandse volk van de echtgenoot van prinses Juliana heeft, is grotendeels bepaald door de biografie van Alden Hatch: 'Prins Bernhard, zijn plaats en functie in de moderne democratie', die verscheen in 1962. Wie dat boek nog eens opslaat, komt onder de indruk van het politieke inzicht dat de prins als 22-jarige student al aan de dag legde. In de herfst of de winter van 1933 maakt hij z'n vader deelgenoot van z'n voorgevoel dat Duitsland onvermijdelijk naar een catastrofe toedreef. “Ik kan dit niet tegenhouden - dat kan niemand - maar ik wil er ook niet aan meedoen. Wat zouden jullie ervan zeggen als ik emigreerde en Engels onderdaan werd of bijvoorbeeld naar Canada trok?”

Bundesarchiv

Intussen weten we dat hij zich ongeveer een half jaar tevoren als lid van de NSDAP had laten inschrijven. Dat feit is per brief van 16 november jl. tegenover het Historisch Nieuwsblad bevestigd door het Bundesarchiv in Berlijn: “Den hier vorliegenden Unterlagen zufolge war Prinz Bernhard der Niederlande (29.06.1911) seit dem 01.05.1933 unter der Nr. 2 583 009 Mitglied der NSDAP. Laut Vermerk in einder 'Liste van NSDAP-Angehörigen aus Fürstenhüusern' erfolgte sein Austritt am 08.01.1937.” Uitgeschreven werd hij dus één dag na zijn huwelijk met Juliana!

Hij was een van de zeer velen, zegt men nu vergoelijkend en dat was natuurlijk ook zo. “Opportunisme en idealisme, angst en fatalisme, alles droeg bij aan de vloedgolf van mensen die zich aanmeldden om te worden opgenomen in de rijen der overwinnaars.” (Allan Bullock: Hitler en Stalin). Tussen 30 januari 1933 en 1 mei van dat jaar steeg het ledental van de NSDAP met 1 600 000, waardoor het officiële aantal nazi's ongeveer verdubbelde. Zo groot was de toeloop dat die Hitler benauwde en hij de inschrijving sloot. Het lidmaatschappij van de partij moest wel een erezaak zijn; tenslotte was de NSDAP een voorhoede.

Onze prins was er dus nog net op tijd bij. Anderen misten de boot en verklaarden in '45 met grote voldoening dat “zij nooit lid geweest waren.” De Alte Kümpfer noemden de laatkomers smalend Mürzgefallene, de gevallen helden van de maand maart - zoals de oude getrouwen van Mussert de NSB'ers van na de capitulatie in 1940 als 'meikevers' betitelden.

Ook bij de SS liep het in het jaar van Hitlers Machtübernahme storm, vooral van 'maartbloempjes' met blauw bloed. Kort voordien telde Himmlers elite al diverse adellijke namen - o.a. die van de erfgroothertog von Mecklenburg en de erfprinz zu Waldeck und Pyrmont - maar in het voorjaar van 1933 “leken de SS-registers wel bladzijden uit de almanak van Gotha. Er ontbrak nauwelijks een roemruchte naam uit de Pruisisch-Duitse militaire geschiedenis; ze waren er allemaal.” (Heinz Höhne, Het zwarte korps onder de doodskop). Onder hen na enige tijd dus ook die van prins Bernhard Leopold Friedrich Eberhard Julius Karl Gottfried Peter zur Lippe-Biesterfeld, Noble Seigneur en graaf zu Schwalenberg und Sternberg.

In het Duitse volk had zich een merkwaardige omslag voltrokken. Want nog maar kort tevoren was uit een verkiezingsuitslag gebleken dat Herr Hitler niet op de steun van de meerderheid kon rekenen. Bij de verkiezingen van november 1932 bracht niet meer dan een derde van de kiezers zijn stem op de NSDAP uit. Op 5 maart 1933 - toen Hitler dus ruim een maand rijkskanselier was - was het percentage NSDAP-stemmers weliswaar gestegen tot bijna 44, maar ook dit was nog steeds een minderheid.

Maar in de 'hoopvolle revolutiemaanden' die volgden, haastten Jan en alleman zich om mee te doen. Hans Bernd Gisevius (in 'Tot het bittere einde'): “Velen van hen worden door enthousiasme geleid. Maar evenveel slimmeriken vluchten in de NSDAP. De leperen doen er nog een schepje bovenop en worden ook lid van de SA. Wie nog gewiekster is gaat naar de SS, terwijl de meest geslepenen zich een bestuursbaantje bij een van de nieuwe organisaties laten aanmeten, bijvoorbeeld bij de Luchtbescherming of de Winterhulp.” Moeten we prins Bernhard in die context plaatsen? NSDAP, SA, SS...

Gelijkschakeling

In de maanden dat de prins zich op zijn politieke positiekeus bezint, begint de gelijkschakeling (Gleichschaltung) van de Duitse samenleving. De NSDAP wordt de enige wettelijk toegestane partij, de leiders van de haar niet welgezinde partijen en vakbonden worden in de gevangenis gegooid of in een van de fonkelnieuwe concentratiekampen opgesloten. Partijbureaus worden gesloten, kranten en tijdschriften opgeheven. Het gaat allemaal met bruut geweld gepaard.

In deze woelige tijd studeert Bernhard rechten, eerst in München, waar hij zich voor Amerikaan uitgeeft, en later in Berlijn. Hij leidt er, als we hem zelf mogen geloven, een bruin leven. Veel feestvieren, een beetje studeren - pas na de dood van zijn vader in 1934 zal hij met z'n studie ernst maken - en in de weekends is er de SA, Motorsturm. Alleen al in de rijkshoofdstad hield de SA er 50 'wilde' concentratiekampen op na. “In de General Papestrasse, in de Kantstrasse, in de Hedemannstrasse, in de Fürstenfeldstrasse - overal hadden ze kelders waar de SA-mannen hun gevangenen aftuigden.” Bernhard is in deze organisatie Anwürter, aspirant-lid. Naar zijn zeggen reed hij alleen maar rally's.

Wilde je voor je tentamens slagen, dan verdiende het aanbeveling dat je je bij een paramilitaire organisatie aansloot, vertelde Bernhard z'n biograaf. Zo zou hij bij de vliegerij terecht zijn gekomen. Inderdaad steunde de meerderheid van de hoogleraren het regime en het zal best voorgekomen zijn dat echte nazi-professoren vijanden van de Nieuwe Tijd dwarsboomden en geestverwanten bevoordeelden. Maar in het algemeen ondervonden studenten geen moeilijkheden, als zij - vanaf april 1933 - maar braaf lid werden van de Deutsche Studentenschaft (die de boekverbranding organiseerde) en voldeden aan de verplichting: vier maanden Arbeidsdienst en twee maanden SA-kamp. Die zes maanden vormden een passend tegenwicht tegen het 'intellectualisme' van de universiteit. Maar was de prins dan al geen lid van de (paramilitaire) SA?

Om z'n vliegbrevet te halen, meldde hij zich bij de 'Liga voor Sportvliegers', vertelde hij Alden Hatch. In 1934 ging hij voor het eerst de lucht in, maar samen met een vriend belandde hij al spoedig in een vijver. Einde vliegavontuur. Pas op 23 september 1940 zou hij weer achter een vliegstick zitten - nu aan de goede kant. In een Tiger Moth in Engeland. In een exceptioneel lang vliegerleven zou hij bewijzen allerminst 'fliegeruntauglich' te zijn!

Prins Bernhard aangesloten bij de Liga voor Sportvliegers? Het is best mogelijk dat er een organisatie met die naam heeft bestaan - Duitsland telde in de jaren '30 een duizend vliegclubs met ongeveer 60 000 leden - maar die was dan op 25 maart 1933 wel opgegaan in het (gelijkgeschakelde) Deutsche Luftsportverband. Van dat Verband maakten ook deel uit het (na 1937 weer zelfstandige) Nationalsozialistische Fliegerkorps (NSFK) en de Fliegerstürme van de SA en de SS. In de berichtgeving is nu ook de aanduiding Fliegersturm opgedoken. (Een Sturm is een kerneenheid in de SA en de SS, van 70 tot 120 man). Heeft prins Bernhard ook in het kader van de SA en/of de SS gevlogen? En zou de uit de vergetelheid tevoorschijn geroepen ambtenaar Adriaanse in 1948 echt de verklaring van de prins hebben geloofd dat hij lid van de NSDAP was geworden om een vliegbrevet te halen? Zo veel onkunde kun je toch niet voor mogelijk houden. Bespottelijk dat dit argument nu weer naar voren is gebracht.

Vanuit historisch oogpunt - en zeker niet om de prins op z'n oude dag alsnog aan de schandpaal te nagelen - zouden we ook wel graag wat meer willen weten over z'n lidmaatschap van de SA en de SS. Tenslotte moet er ooit een definitieve biografie over hem verschijnen. Was hij al vóór 1933 lid van de SA? Vooralsnog nemen we aan dat dit niet het geval was; in adellijke kring hield men Hitler en z'n kameraden aanvankelijk voor dom en ordinair. Dat veranderde toen de schilder, die het in de Eerste Wereldoorlog tot korporaal had gebracht, aan de macht was gekomen.

En wanneer is prins Bernhard van de SA naar de SS overgegaan? Het ligt voor de hand dat dit gebeurde na de 'Nacht van de lange messen' (30 juni 1934), waarin Hitler onder de leiders van de SA een bloedbad aanrichtte - 77 doden - om de groeiende macht van Ernst Röhm en consorten te breken. De SA was niet langer salonfühig.

Het moet voor Bernhard als springruiter niet moeilijk zijn geweest om lid van de Reiter SS te worden, al heeft hij daarvoor volgens z'n biograaf wel de medewerking van z'n nazivriend Wunderlich ingeroepen. Met die Reiter SS was het wat merkwaardig gesteld. Op een gegeven ogenblik had de Rechsführer SS, Heinrich Himmler, de bond van landelijke ruiterverenigingen toegezegd al z'n leden, ongeacht hun politieke instelling, in zijn organisatie op te zullen nemen. De ruitersportbond was overwegend Duits nationaal-conservatief. In elk geval waren lang niet alle Reiter SS-Münner felle nazi's. In 1933 weigerden elf ruiters de SS-eed af te leggen, waarop zij in een concentratiekamp werden opgesloten. En in 1944 liet Himmler de chef van de depotdienst, de springruiter en SS-leider Hans-Viktor Graf von Salviati, terechtstellen vanwege diens vermeende betrokkenheid bij de aanslag op Hitler.

IG Farben

Na het behalen van zijn Referendar-Juris (zoiets als drs. in de rechten) kwam prins Bernhard in dienst van het chemisch bedrijf IG Farben. Hij werd verbonden aan de afdeling Berlin-NW7, zogenaamd een afdeling statistiek, maar in werkelijkheid de eigen inlichtingendienst van het concern. Bij het proces tegen nazileiders in Neurenberg zou blijken dat het buitenlandse inlichtingenwerk van de Duitse regering voor een deel steunde op de activiteiten van IG Farbens Statistische Abteilung. Bernhards betrokkenheid bij spionage en contra-spionage is voor de Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten reden geweest om 'de man van Juliana' tot diep in de Tweede Wereldoorlog te wantrouwen.

Had hij nog niet in 1936, bij de Olympische Spelen in Berlijn, in het zwarte SS-uniform rondgelopen? De voorstelling van Alden Hatch dat achter het fraaie SS-uniform - gemaakt door “een van de beste kleermakers in Berlijn” - een echte anti-nazi schuilging, heeft z'n geloofwaardigheid verloren. “Toen zij hun studie hadden voltooid, verlieten Bernhard en zijn vrienden de SS en sneden alle banden met de nazipartij door”, schreef hij. Het blijkt gewoon niet waar te zijn. Voor het doorsnijden van de band met de partij was kennelijk een huwelijk nodig met een prinses uit een land waarin NSDAP, SA en SS een sinistere klank hadden.

Meeloper

Was de prins uit Lippe-Detmold dan wel een (echte) nazi? Dat wil er bij mij niet in. Eerder zie ik hem in de hoek van de conservatieve Duits-nationalen. Bij de denazificatie na de oorlog deelde de Spruchkammer de van nazi-activiteiten verdachte Duitsers in categorieën in. De hoogste categorie was die van de Hauptschuldigen, de laagste die van de Mitlüufer. Zolang niet meer concrete historische gegevens voorhanden zijn, houden we het er op dat prins Bernhard een meeloper was. Als jongeman zonder levensbeschouwelijke diepgang en zonder veel overtuiging hing hij de huik naar de wind. Het beginsel dat de doorslag gaf, was het profijt-beginsel. Dit leek de weg om carrière te maken.

“Ik vergeet de onaangename dingen graag, waar ik in slaag door ze na afloop te reduceren tot een anekdote”, zei de prins ook nog tegen 'Elsevier'. Gedachtig aan z'n verdiensten voor de strijdkrachten en het bedrijfsleven, zijn we geneigd hem deze vergeetachtigheid te vergeven. Maar tegenover z'n biograaf Hatch had hij z'n betrokkenheid bij de nazibeweging niet tot een anekdote over rallyrijden bij de Motor SA tijdens de weekends moeten reduceren. Want daarmee heeft hij de geschiedenis van zijn jonge jaren hoogstwaarschijnlijk toch als te onschuldig voorgesteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden