De prikkelpoezen van Schalcken

Broeierig kijken de vrouwen op de schilderijen van Godefridus Schalcken de bezoeker aan. Ze waren razend populair in hun eigen tijd en doen nu het Dordrechts Museum aan.

HENNY DE LANGE

Met een verleidelijke blik prijst ze de haring aan. De schubben van de vis glanzen even wellustig als haar ogen en lippen. Ze staat daar ogenschijnlijk gewoon vis te verkopen, maar dat doet ze op zo'n sensuele manier, dat het een regelrechte uitnodiging lijkt aan potentiële klanten om niet alleen in die haring te happen.

De haringverkoopster is niet de enige 'pin-upachtige' vrouw op de tentoonstelling van Godefridus Schalcken in het Dordrechts Museum. Oneerbiedig gezegd zou je kunnen zeggen dat deze zeventiende-eeuwse schilder grossiert in 'prikkelpoezen'. Ze happen in sappige perziken, waarvan het vocht op de kin, vingers en boezem druipt; snoepen met een betrapte blik uit de suikerpot; of bekijken met een broeierige blik in een spiegel hun laag uitgesneden decolleté. Een oerdegelijke, ingetogen melkmeid zoals zijn tijdgenoot Johannes Vermeer die schilderde, kom je bij Schalcken niet tegen. Zijn schilderijen tonen een intieme wereld vol erotische symboliek, nachtelijke scènes en suggestieve blikken en gebaren. Daarbij zorgt hij ook nog eens voor zo'n spannende enscenering en belichting, bij voorkeur met kaarslicht, dat de toeschouwer zich vaak een voyeur voelt.

Godefridus Schalcken (1643-1706) was een van de beroemdste schilders van zijn tijd, vooral door zijn scènes met diffuus kaarslicht, zinnenprikkelende onderwerpen en virtuoze techniek. Hij was zelfs bekender dan Rembrandt en werkte zich op tot internationaal een van de meest gevraagde Nederlandse schilders.

In de negentiende eeuw raakte hij uit de gratie. Zijn elegante en verfijnde schilderkunst van een on-Hollandse allure moet het sindsdien afleggen tegen het werk van zijn tijdgenoten Rembrandt, Frans Hals en Vermeer.

Bij het grote publiek is Schalcken (1643-1706) nu nauwelijks nog bekend. Dat is zonde, vindt conservator Sander Paarlberg van het Dordtse museum. "Zijn schilderijen behoren niet alleen tot de top in de fijnschilderkunst. Ze bieden ook nog eens zoveel kijkplezier. Het is tijd voor een herontdekking van deze Hollandse meester."

Samen met het Wallraf-Richartz-Museum in Keulen kwam er een tentoonstelling, die na Duitsland nu in aangepaste vorm in Dordrecht is te zien. Schalcken is nauw verbonden met deze stad. Hij groeit er op, gaat er in de leer bij Samuel van Hoogstraten en heeft er zijn atelier. Met ruim tachtig werken, afkomstig uit musea overal in de wereld, is bijna een derde van zijn oeuvre teruggekomen naar zijn stad.

undefined

Fabelachtige techniek

Overdrijven doet Paarlberg niet, als het gaat om de kwaliteiten van Schalcken. Al op jonge leeftijd behoort hij tot de top. Daarvan getuigen onder meer de huwelijksportretten waarmee de tentoonstelling opent. Hij trouwt op 36-jarige leeftijd met de 18-jarige Françoisia van Diemen. Werkelijk alles heeft hij uit de kast gehaald voor deze portretten. De manier waarop hij ragfijn kant, goudborduursels, satijn, linnen, zijde en fluweel afbeeldt, kortom een veelheid aan stoffen in verschillende kleuren en geraffineerd gedrapeerd, toont zijn fabelachtige techniek. Succesvol als schilder en in de liefde: dat stralen deze portretten uit.

De predikantenzoon weet dat hij goed is en stippelt zorgvuldig een pad uit om tot de top te behoren. Eerst gaat hij in de leer bij Van Hoogstraten, daarna bij de fijnschilder Gerrit Dou. Het is een bewuste keuze om geen lessen bij Rembrandt te volgen, omdat hij weet dat zijn talent ligt in het verfijnde werk. Door op de tentoonstelling de schilderijen van Schalcken naast die van zijn leermeesters te hangen, wordt duidelijk dat hij die al snel overtreft.

Kaarslicht speelt een belangrijke rol in zijn werk. In het atelier van Van Hoogstraten experimenteert hij al met belichting. Ook laat zijn leermeester hem toneelstukjes naspelen om te ontdekken wat de meest pakkende scène is om vast te leggen. Dat past hij bijvoorbeeld meesterlijk toe in het schilderij 'De herkenning van Preciosa', waar de emoties van afspatten. Dit werk is gebaseerd op de roman 'Het zigeunermeisje' van Miguel Cervantes over de ontvoering van een jong meisje door zigeuners. Schalcken beeldt het dramatische moment af dat het meisje jaren later door haar ouders wordt herkend aan de moedervlek op haar borst. Dat inzoomen op een minuscuul detail behoort ook tot zijn handelsmerk. Van de toeschouwers vraagt dat wel dat ze voor optimaal kijkplezier de tijd moeten nemen voor zijn schilderijen - zeker die op het formaat van een ansichtkaart.

Op de tentoonstelling wordt ook ontsluierd hoe hij zijn beroemde nachtelijke scènes schilderde. Hij maakte gebruik van een verduisterde kamer - op de tentoonstelling is een replica - waarin hij zijn modellen plaatste bij kaarslicht. Via kijkgaten keek hij naar binnen, terwijl hij zelf buiten in het licht zat te schilderen. Bezoekers kunnen zelf ook (met een elektrische kaars) experimenteren met belichting.

Opvallend is dat de kleuren op zijn schilderijen nog zo fris zijn. Dat komt doordat hij vaak op koper schilderde. Hij gebruikte deze ondergrond om zijn verfijnde schilderijen nog gladder te laten ogen. Het materiaal biedt de mogelijkheid om de voorstelling heel gedetailleerd, laagje voor laagje op te bouwen. Ook dat typeert hem: hij deed er echt alles aan om uit te blinken als fijnschilder.

Toch raakt zijn werk in de negentiende eeuw uit de gratie. Dat heeft niet alleen met de opkomst van het impressionisme en de Haagse School te maken. Zijn kaarslichtscènes zijn zo beroemd, dat ook mindere schilders ze gaan imiteren. Er komen veel kopieën en vervalsingen op de markt, wat de blik op zijn werk heeft vertroebeld. Petrus van Schendel (1806-1870) ontpopt zich zelfs als een tweede Schalcken met zijn nachttaferelen bij modern kunstlicht. Het succes van Schalcken leidt in feite ook tot zijn neergang. Het maakt deze tentoonstelling helemaal af, dat ook deze episode in beeld wordt gebracht.

HHHHH Schalcken - Kunstenaar van het verleiden t/m 26 juni in het Dordrechts Museum.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden