De predikant uit de buurt is goedkoper (Gerectificeerd)

,,Je hoeft geen intellectuele reus te zijn om te beseffen dat in verpleeghuizen vragen rond ziekte, invaliditeit, leven en dood in intensiteit en omvang geconcentreerd zijn', zegt Johan Bouwer, Nederlands enige hoogleraar geestelijke verzorging. Voor de bijna 60000 verpleeghuisbewoners is goede begeleiding noodzaak, vindt Bouwer.

En juist daar is het aantal geestelijk verzorgers ontoereikend, blijkt uit Trouw-onderzoek: ruim 40 procent onder de norm. ,,Ronduit alarmerend', zegt Bouwer.

Sommige verpleeghuizen hebben helemaal geen geestelijk verzorger in huis, zoals de Groningse Heymansstichting. De stichting heeft 300 bedden. Predikanten uit de buurt leiden er kerkdiensten. Willen bewoners geestelijke verzorging, dan is die op afroep beschikbaar, zegt directeur E. Buit. ,,Dat past bij de mondigheid van mensen, of hun familie. En het is goedkoper.'

Bij verpleeghuis Aleida Kramer in Coevorden -100 bedden- vinden ze dat mensen maar een beroep moeten doen op hun kerk. ,,Ze betalen toch kerkelijke belasting?' Bij de exploitatie van een nieuw verpleeghuis met 212 bedden in Roosendaal is wel geld gereserveerd voor geestelijke verzorging, maar of dat aangesproken wordt ,,hangt af van de vraag, van de behoefte van de bewoners'.

Twee van elke drie bewoners van verpleeghuizen zijn gelovig, zegt de landelijke organisatie cliëntenraden ouderenzorg. Bijna alle cliëntenraden noemen geestelijke verzorging belangrijk tot zeer belangrijk. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (rapportage ouderen, 2001) blijkt grote behoefte aan vertrouwelijke gesprekken. Dat is meteen een 'knelpunt', want het komt er vaak niet van.

Opmerkelijk is dat ook het management geestelijke verzorging belangrijk zegt te vinden. Maar de realiteit is dat er veel minder geestelijk verzorgers in verpleeghuizen werken dan nodig, afgemeten aan de norm van één geestelijk verzorger op 150 bewoners.

Die norm is in 1987 vastgelegd door de Nationale Ziekenhuisraad, en door de Vereniging voor Geestelijk Verzorgers in Zorginstellingen (VGVZ) overgenomen: in ziekenhuizen en verpleeghuizen één geestelijk verzorger per 150 bedden, in psychiatrische instellingen één per 200 plaatsen.

De norm is helder, maar werd nooit in wetgeving opgenomen. De zogenaamde 'kwaliteitswet' uit 1996 verplicht zorginstellingen om opgenomen patiënten geestelijke verzorging aan te bieden. Maar hoeveel en welke, dat zegt de wet niet. De destijds verantwoordelijke minister Els Borst heeft achteraf erkend dat die wet de beschikbaarheid en toegankelijkheid van geestelijke verzorging onvoldoende waarborgt. Richart Huijzer van de VGVZ noemt de norm niet achterhaald, maar wel aan herijking toe. Merkwaardig genoeg is de beroepsvereniging nooit toegekomen aan een feitelijk onderzoek naar de feitelijke stand van zaken.

De onduidelijkheid in wet en beroepsvereniging geeft directies en besturen een grote speelruimte. ,,De omvang van de dienst geestelijke verzorging is precies zo groot als het bestuur nodig vindt', zegt een geestelijk verzorger uit Hulst. ,,Gelukkig vond ons bestuur het belangrijk.'

Hoogleraar Johan Bouwer ziet geen reden om van de norm af te stappen. Sterker nog: hij ziet meer in aanscherping, want sinds het vastellen van de norm in 1987 is er een toename van 'ernstig lijden' die vraagt om intensiever begeleiding en hulpverlening, zegt Bouwer.

Ook dr. Ren van Schrojenstein Lantman, geestelijk verzorger te Heerlen, zegt dat ,,de patiënten in die 150 bedden van toen niet líjken op die van 2004'; hun problemen zijn nu ,,meestal véél zwaarder'. En Huijzer, van de VGVZ, wijst erop dat je tegenwoordig héél ziek moet zijn om een week in een ziekenhuis te liggen, en heel oud en gebrekkig voor opname in een verpleeghuis. Er is daarom, verwacht hij, meer geestelijke verzorging nodig dan voorheen.

Geestelijke verzorging wordt door patiënten en cliënten hoog gewaardeerd. Dat blijkt uit de spaarzame onderzoeken die daarnaar zijn gedaan de afgelopen jaren, en uit de praktijk. Geen wonder, zegt Hanny Nusselder, geestelijk verzorger in de psychiatrische instelling Gelderse Roos in Wolfheze. ,,Mensen komen vrijwillig naar ons toe - wie een negatieve kijk op ons heeft, blijft weg. Bovendien mag je als patiënt vaak kiezen wie je wilt hebben, dat kan bij de dokter niet. We zijn een vrijplaats.' Dat wordt gewaardeerd, merkte Nusselder enkele jaren geleden. Toen zou de dienst geestelijke verzorging van drie naar twee personen gaan en kwam de cliëntenraad in het geweer. Het bleven er drie.

Vervolg op pagina 14

Predikant uit de buurt is goedkoper

GEESTELIJKE ZORG

VERVOLG VAN PAGINA 13

Hoe hoog de geestelijk verzorgers ook scoren op consumententevredenheid, ze laten weinig van zich horen als de kaasschaaf weer eens over hun dienst gaat. VGVZ-medewerker Huijzer: ,,Dat hangt met hun beroep samen: ze luisteren en helpen. Daar worden ze om gewaardeerd - maar aan marketing doen ze weinig.' Wel heeft de beroepsvereniging recent een stafbureau opgezet. Dat komt op voor de geestelijk verzorgers. Het bevordert 'professionalisering', door een registratiesysteem, nascholing en een beroepsstandaard.

Geestelijk verzorgers, definieert hoogleraar Johan Bouwer, helpen vanuit hun eigen levensovertuiging mensen bij zingeving aan het bestaan, ze geven de instelling waar ze werken van ethische en levensbeschouwelijk advies. De meesten zijn pastor van katholieken of protestantsen huize, maar er zitten ook humanisten onder, en een enkele jood, hindoe en moslim.

,,We zijn geen gezellige mensen die wat bij het bed komen babbelen, maar professionals', zegt Rudi Oranje, geestelijk verzorger in het Alkmaarse Medisch Centrum. Oranje onderzocht de tijdsbesteding van zijn collega's. De helft van de werktijd gaat zitten in het bezoeken van patiënten. Daarnaast is er wekelijks een kerkdienst. De geestelijk verzorgers zitten in ethische commissies, steunen medewerkers bij dilemma's in de zorg, denken mee over de koers van de zorginstelling.

De onderbezetting van geestelijke verzorging in ziekenhuizen is kleiner dan in verpleeghuizen, maar nog altijd zo'n kwart onder de norm. Uit ongepubliceerde cijfers, verzameld door het Nijmeegse Canisius-Wilhelminaziekenhuis, blijkt dat het in 2000 om 197 bedden per geestelijk verzorger ging, nu zijn dat er 202. Een paar procent achteruitgang in een paar jaar. De door hoogleraar Johan Bouwer gewenste 150 ziekenhuisbedden per geestelijk verzorger komen niet in zicht. Integendeel. Bouwer hoort vooral veel berichten over bezuinigingen en inkrimpingen. ,,Dat moet de samenleving zorgen baren.'

Net als in verpleeghuizen klinkt in ziekenhuizen geregeld de roep om 'vraaggestuurde' zorg: 'Gesprek nodig? We bellen een geestelijk verzorger'. Bij ziekenhuisopname kan een patiënt die behoefte al aangeven, maar dat gebeurt niet vaak. Toch zegt dat weinig, zegt Jaap Doolaard, geestelijk verzorger in het VU Medisch Centrum: ,,Er kan vraag ontstaan die er bij binnenkomst nog niet was.'

Bijna alle ziekenhuispastores bezoeken op eigen initiatief patiënten. Dan volgt de ervaring van de meeste geestelijk verzorgers: de vraag naar hun zorg is er meestal niet meteen, maar ze ís er wel. Bouwer: ,,In de gezondheidszorg bestaat geen vraag zonder aanbod. Steeds krijgen patiënten voorstellen voor een geschikte behandeling. Dat gaat ook op voor het specialisme geestelijke zorg.'

Bouwer noemt geestelijke verzorging ,,een erkende discipline, waarvan de waarde en de noodzaak zijn onderkend'. Er is volgens hem veel wetenschappelijk onderzoek waaruit een positieve correlatie blijkt tussen geestelijke zorgverlening en geestelijke en psychisch welbevinden van patiënten.

Als dat de managers en beleidsmakers niet overtuigt is er nog de wetenschap dat geestelijke zorg in veel gevallen effect heeft. ,,Snellere genezing, kortere opnameduur, kostenbesparing.' In Nederland is dat niet empirisch onderzocht, in de Verenigde Staten wel, zegt Bouwer. ,,Patiënten die na een hartoperatie begeleid zijn door een ziekenhuispastor, worden twee dagen eerder ontslagen dan patiënten zonder die zorg. Dat scheelt bijna 4000 euro per patiënt.'

Erg veel valt er op geestelijke verzorging trouwens niet te besparen. De drie sectoren uit het Trouw-onderzoek hebben omgerekend 630 voltijds geestelijk verzorgers à 45000 euro. Samen kosten ze nog geen 30 miljoen euro - een klein bedrag in de zorgsector, waarin miljarden omgaan.

,,Binnen de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) is oog voor het verband tussen levensbeschouwing en psychische stoornissen', concludeert Bouwer op grond van de Trouw-cijfers. De psychiatrie is de enige sector waarin de norm wel (bijna) wordt gehaald. Prijzenswaardig, zegt Bouwer. ,,Kennelijk is het mogelijk om binnen het budget de geestelijke zorg overeind te houden.' Wel vraagt hij zich af of de 200-beddennorm voor de GGZ niet aangepast moet worden vanwege transmuralisering; de zorg strekt verder dan de muren van de instelling. Natuurlijk, zegt Hanny Nusselder uit Wolfheze, je kunt niet alleen naar het aantal bedden kijken. Want er komen 'stoelen' bij, en zorg voor ambulante patiënten. Dus heeft een geestelijk verzorger per 200 bedden veel meer mensen onder zijn hoede dan alleen die 200 in bed.

Jaap Doolaard, ziekenhuispastor en voorzitter van het CIO-G -het overlegorgaan van overheid en kerken over gezondheidszorg- twijfelt aan het nut van een norm op basis van aantallen bedden. Hij werkt liever met productiecijfers, zoals het aantal patiënt-contacten van geestelijk verzorgers, afgezet tegen het aantal opnames in een ziekenhuis.

Ook zó bezien liegen de cijfers er niet om, zegt hoogleraar Bouwer. Op grond van het Trouw-onderzoek concludeert hij dat jaarlijks minstens 45000 mensen in ziekenhuizen worden opgenomen die geen beroep kunnen doen op geestelijke zorg. ,,Hoe zou de samenleving reageren als dit aantal van toepassing was op mensen die verstoken bleven van een belangrijke medische ingreep?'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden