De precieze elegantie van cactusbultjes

Pierre-Joseph Redouté (1759-1840) was niet zomaar een bloemenschilder. Biologen bewonderden zijn werk. Maar ook keizerin Joséphine hing zijn schilderijen in haar slaapkamer.

Pelargonium scabrum, papaver somniferum, paeonia moutan, delphinum. Pierre-Joseph Redouté (1759-1840) schilderde deze bloemen zo nauwkeurig dat iedere amateur-tuinier de geranium, klaproos, pioenroos en ridderspoor ogenblikkelijk herkent.

Belangrijker is dat een bioloog er ook de precieze variant van kan aflezen. Redouté schilderde de plant, de bloemen, de zaaddozen die overbleven, kortom alles waarmee je de plant kunt identificeren. Redouté was niet zomaar een bloemenschilder, zijn werk was van wetenschappelijk belang, zo valt te ontdekken op de tentoonstelling 'Rozen van Redouté' in Teylers Museum.

Dat hij toch bekend is geworden als de schilder van elegante rozenboeketten komt door de botanische rage die eind achttiende eeuw ontstond. Redouté werkte voor koningin Marie-Antoinette, keizerin Joséphine - de vrouw van Napoleon Bonaparte - en de Franse koningen daarna. De vrouwen, zussen en dochters van de vorsten kwamen bij hem op schilderles. De tijdgeest dwong de schilder langzaam van de Verlichting naar de Romantiek, van de wetenschap naar de decoratieve kunst.

Hoewel Redouté de laatste jaren van zijn leven elke vrijdag bij koning Louis-Philippe dineerde, was hij van simpele komaf. Afkomstig uit de Belgische Ardennen reisde hij vanaf zijn dertiende alleen rond op zoek naar schilderwerk. In Parijs wilde hij zich specialiseren in bloemenstillevens en ging hij aan het werk in de Jardin des Plantes, het middelpunt van de botanische wetenschap van Parijs. Hij viel op bij de rijke amateurbotanicus L'Héritier de Brutelle en begon voor de botanische boeken die L'Héritier schreef nieuw ontdekte plantensoorten te aquarelleren.

Sommige van die boeken werden onmiddellijk na verschijnen door Teylers Museum gekocht. Dat is geen wonder. Teylers was toen een natuur-wetenschappelijk instituut met dezelfde Verlichtingsidealen als de Franse wetenschappers; de hele wereld moest in kaart worden gebracht en kennis moest worden verspreid.

De tentoonstellingszaal in Teylers is heel simpel maar doeltreffend verdeeld in een blauw, wit en rood gedeelte. Het koele blauw staat voor de Verlichting en Redouté's wetenschappelijke benadering. Rond een wandvullende afbeelding van de Jardin des Plantes hangen veel van Redouté's originele tekeningen en aquarellen: inheemse en exotische planten en een serie paddestoelen. Alles, tot het kleinste nerfje, werd met niets verhullende precisie weergegeven. Ook liggen er enkele van de grote boeken die Teylers in de achttiende eeuw aankocht.

Van de Jardin des Plantes gaat het naar Chateau de Malmaison, het buitenverblijf van keizerin Joséphine dat zij met tuinen en kassen had omgetoverd in een privé-jardin des plantes. Zij strikte Redouté voor het tekenen van haar planten en benoemde hem in 1805 tot 'peintre de fleurs de l'impératrice'. Voor Joséphine ging het niet alleen om de wetenschappelijke waarde van Redouté's tekeningen. Zij waardeerde ook zijn gevoel voor compositie, dat zij toeschreef aan zijn Nederlandse afkomst.

De boeken waar Redouté aan meewerkte, werden in die tijd steeds minder wetenschappelijk. Het tekst-aandeel werd kleiner tot alleen de naam van de schilder op het omslag werd genoemd. Het aankoopbeleid van Teylers weerspiegelt de verandering. De directeur van Teylers, Martinus van Marum, kocht het veeldelige boek 'Les liliacées' nog voor honderden guldens. Voor het volgende, 'Les Roses', had Teylers geen belangstelling meer.

Dat omslagpunt is precies het midden van de tentoonstellingszaal. Daarna worden zijn bloementekeningen steeds eleganter. Nog steeds zijn de tekeningen heel gedetailleerd, maar het herkennen van de soort is duidelijk niet meer het hoofddoel. Neem alleen al het feit dat Joséphine zeven van de bloemenschilderijen van Redouté in haar rode slaapkamer hing. Op het laatste deel van de tentoonstelling is deze fase van Redouté's leven te zien op net zulke knalrode wanden. Op zijn tekeningen is de simpele cactus of ooie-vaarsbek veranderd in een decoratief gemengd boeket.

Maar of je het één nu smaakvoller vindt of het andere, het vakmanschap van Redouté is in beide stijlen onbetwistbaar. Zowel pen, krijt als aquarelverf beheerste hij extreem goed. Kijk maar naar de haartjes van de lampenpoetser of de bultjes van de cactus. Het is mooi dat Teylers door deze tentoonstelling zowel de botanische rage van die tijd als het kunstenaarschap van Redouté tot leven wekt.

HHHHH

'Rozen van Redouté is te zien tot en met 5 mei in Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem. Info. www.teylersmuseum.eu

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden