De postume zegetocht van een protestantse heilige

In de vroege ochtend van 9 april 1945 - morgen zestig jaar geleden - werd verzetsstrijder en theoloog Dietrich Bonhoeffer vermoord in een Duits concentratiekamp. Na de oorlog groeide hij postuum uit tot de meest gelezen theoloog van de 20ste eeuw. Vier kenners vertellen waarom zijn werk nog steeds de moeite waard is.

Waarom de lutherse theoloog Dietrich Bonhoeffer zestig jaar na zijn dood nog steeds nieuwe lezers trekt is niet verwonderlijk. Zijn politieke zuiverheid is meer dan indrukwekkend. Zijn theologische essayistiek blijft interessant. En zijn nagelaten brieven bieden een aangrijpende blik in een onvoltooid leven.

Dietrich Bonhoeffer, geboren in 1906, groeide op in een gegoed, academisch milieu in Berlijn. Enigszins tot verbazing van zijn omgeving kiest hij voor de theologie; hij leek eerder voorbestemd voor een universitaire carrière. Hij promoveert jong, studeert in New York, werkt als studentenpredikant en docent in Berlijn, als predikant in Londen.

Na de machtsovername door Adolf Hitler in 1933 kiest Bonhoeffer radicaal voor de oppositie. Hij zet zich in voor de Bekennende Kirche - een groep predikanten die zich keert tegen de slappe knieën van de Duitse kerk. Twee jaar leidt hij het 'illegale' predikantenseminarium in Finkenwalde. In 1939, de oorlog staat op uitbreken, reist hij naar de Verenigde Staten. Hoewel hij daar gemakkelijk kan blijven, keert hij op het laatste moment terug naar Berlijn.

Via zijn zwager Hans von Dohnanyi treedt Bonhoeffer in dienst van de Duitse contraspionage, dekmantel voor het verzet. Op 5 april 1943, hij is dan net verloofd met de piepjonge Maria von Wedemeyer, wordt Bonhoeffer opgepakt en gevangengezet in Tegel. Vandaaruit begint hij een uitgebreide correspondentie met familie, verloofde en vrienden. Zijn laatste brief, gericht aan zijn ouders, dateert van 17 januari 1945. ,,Ik maak het goed. Blijf maar gezond. Hartelijk dank voor alles.'' Op 7 februari wordt hij overgebracht naar het concentratiekamp Buchenwald, op 9 april 1945 opgehangen in kamp Flossenbürg. Drie weken later zal het Derde Rijk roemloos ten onder gaan.

De postume zegetocht van Dietrich Bonhoeffer begint met het brievenboek 'Widerstand und Ergebung' ('Verzet en overgave'), dat uitgroeit tot een wereldwijde bestseller. In de jaren zestig en zeventig geldt hij in Nederland als dé theoloog van het engagement. Linkse godgeleerden kunnen zich voluit vinden in zijn opvatting dat de kerk haar bestaansrecht moet zoeken in dienstbaarheid aan de ander. Ook Bonhoeffers visionaire blik op de secularisatie ('het areligieuze geloof') vindt gretig aftrek.

Vooral sinds de verschijning van de vuistdikke biografie door vriend Eberhard Bethge, raakt Bonhoeffer óók geliefd onder orthodoxe theologen. Zij benadrukken juist de bevindelijke kant van Bonhoeffers gedachtegoed.

Nog altijd woedt er een kleine richtingenstrijd onder bonhoefferianen. Is er sprake van een consequente lijn in zijn denken? Of kwam hij in gevangenschap tot totaal nieuwe inzichten? Over deze en andere kwesties buigt zich het Bonhoeffer Werkgezelschap, opgericht in 1977 als Nederlandse tak van een internationaal netwerk. De leden komen tweemaal per jaar bijeen.

Sinds de moord op Bonhoeffer zijn er wereldwijd 50000 wetenschappelijke publicaties over hem verschenen. Dat betekent, berekent voorzitter Teunard van der Linden, dat elke dag wel ergens een boek, artikel of seminar aan deze grote theoloog wordt gewijd.

Antiroestbad

'Alleen wie zo houdt van het leven en de aarde dat met het verlies hiervan alles verloren schijnt, mag in de opstanding der doden en een nieuwe schepping geloven. (...) Men kan, men mag het laatste woord niet zeggen vóór het voorlaatste. We leven in het voorlaatste en geloven in het laatste, zo is het toch?'

Brief aan Eberhard Bethge, 2de advent 1943

In dit citaat, zegt Teunard van der Linden (38), protestants predikant te Bloemendaal en Overveen, zie je de omslag van Bonhoeffer naar het aardse leven. ,,Hij komt tot de ontdekking dat het gaat om de Diesseitigkeit. Het leven doet er ten volle toe. Concentreer je op het hier en nu, op de liefde, de arbeid, het dienstbaar-zijn.''

De dominee noemt Bonhoeffers werk 'geniaal' en 'een antiroestbad'. ,,Zijn teksten zijn springstof voor heel veel sufheid in de kerk. Kuitert noemde hem onlangs een protestantse heilige.''

Zoals meer liefhebbers werd de huidige voorzitter van het Bonhoeffer Werkgezelschap ooit getroffen door de biografie. ,,Mij raakte hoe zo'n aristocraat uit een hoog-Duitse familie koos voor solidariteit. Hij heeft de weg gewezen naar kerkelijke en burgerlijke ongehoorzaamheid. In de context van die tijd, een kerk die zich afzijdig hield, was dat een enorme doorbraak. In Duitsland heeft het lang geduurd voordat ze dat konden zetten.''

In de jaren zestig en zeventig werd Bonhoeffer dé man van de linkse kerk. Gevolg van eenzijdige lezing, vindt Van der Linden. ,,Het gaat juist om die unieke combinatie van bevindelijkheid en engagement. In zijn beroemde doopbrief staat dat je moet bidden én het goede doen onder de mensen. Hij blijft zelf ook bidden, hij is geen humanist geworden in de gevangenis. Ik vind: je kunt niet op die ene poot zitten en de andere negeren.''

Juist omdat Bonhoeffers oeuvre fragmentarisch bleef, zegt Van der Linden, is het zo aantrekkelijk. ,,Er blijft veel te raden over, dat maakt het spannend. Je kunt er je eigen conclusies aan verbinden. En al het werk wordt gedragen door die indrukwekkende biografie. Hij is iemand die Nietzsche heeft gelezen én verwerkt. Nietzsche zei dat geloven iets was voor mensen die ziek, zwak en misselijk zijn. Bonhoeffer laat zien dat dat niet zo is.''

Vrijzinnigheid

'De kerk moet loskomen uit haar verstarring. We moeten weer buitenlucht ademen, dialogiseren met de wereld. We moeten het riskeren aanvechtbare dingen te zeggen, als daardoor de vitale vragen maar weer aan de orde komen.'

3 augustus 1944, brief aan Eberhard Bethge

Er is niet één theoloog van dit formaat, zegt emeritus predikant Herman Wiersinga (77) beslist. ,,Hij is de grootste. En de belangrijkste voor mij.'' Persoonlijk vindt hij dat Bonhoeffer het meest heeft nagelaten in zijn vragen, méér dan in zijn antwoorden. ,,Zo heb ik ook mijn boek genoemd: 'De vitale vragen van Bonhoeffer'. Wat zegt Christus ons? Wat geloven wij? Wat weten wij?''

De predikant stuitte op Bonhoeffers werk toen hij met zijn promotie bezig was. Die dissertatie - over verzoening - zou nog voor veel commotie zorgen onder gereformeerden. ,,Ik heb me steeds op Bonhoeffer beroepen'', zegt hij. ,,Mijn promotie hing samen met de beginnende secularisatietheologie. Mij greep vooral zijn godsbeeld: hij doet afstand van de almacht van God. Van dat idee moeten we genezen, vond hij. Alleen de lijdende God kan helpen, niet de deus ex machina.''

Bonhoefferianen vinden niet allemaal hetzelfde in hun favoriet, beaamt Wiersinga. ,,De Protestantse Kerk in Nederland belicht op dit moment vooral zijn spirituele kant. Spiritualiteit ligt goed in de markt. Ik vind: daarmee doe je hem geen recht.'' Bonhoeffers laatste geschriften hebben een 'heel harde boodschap'. ,,Die is niet zomaar in te passen in het spirituele verhaal. Hij heeft een soort vrijzinnigheid, die moet je niet tussen haakjes zetten. Je moet die aspecten op zijn minst noemen voordat je Bonhoeffer voor je eigen spiritualiteit gebruikt.''

Natuurlijk, de theoloog heeft 'ontzag' voor de wijze waarop Bonhoeffer zich engageerde. ,,Als je weet dat zijn leermeesters capituleerden voor het nazisme, vind ik dat buitengewoon. Maar die maatschappelijke betrokkenheid kun je ook elders vinden. Van Bonhoeffer heb ik theologisch het meest geleerd.''

Totaal nieuw

'Niet wat je wenst, maar resoluut het goede doen.

Niet dromen over mogelijkheden

maar onbevreesd de werkelijkheid aangrijpen.

Vrijheid ligt niet in verheven gedachten,

alleen in het doen.'

Verjaardagsgedicht voor Eberhard Bethge, 21 augustus 1944.

Dit citaat schoot theologe Irene Meijer (59) uit Groesbeek 'onmiddellijk' te binnen. ,,Tegenwoordig draait alles om leuke dingen doen. Bonhoeffer zegt: daar gaat het níet om, het gaat erom dat mensen tot hun recht komen. Zelf was hij een man uit één stuk. Dat is niet zozeer wat ik in hem bewonder, dat is wat ik in hem zie. Dat je ergens voor kunt stáán. Niet alleen zegt, maar ook doet. Dat kom je niet vaak tegen.''

Meijer hoorde voor het eerst van Bonhoeffer midden jaren zestig, via haar anderhalf jaar oudere broer. ,,Op een dag kwam hij thuis: Bonhoeffer, dat móét je lezen. Zo bijzonder, hij leert dat je in je naaste God ziet. Dat was totaal nieuw. Wij groeiden op in een traditioneel christelijk gezin. Een milieu waarin de straf van God heerste. Daarvandaan naar Bonhoeffers idee dat je in de medemens God kunt ontmoeten, is een lange weg.''

In 1966 kwam haar broer om het leven. ,,Mijn lievelingsbroer. Toen herinnerde ik me: o ja, hij zei dat ik Bonhoeffer moest lezen. Het heeft er zelfs toe geleid dat ik theologie ben gaan studeren.''

Haar favoriete Bonhoeffer, zegt ze, is de laatste jaren de muzikale. ,,Die heb ik nu helemaal uitgeplozen. De liederen die hij zong, de muziek die hij speelde. Daar kun je ook veel van zijn theologie uithalen. Hij blijft natuurlijk een traditionele theoloog, Gods ingrijpende hand blijft overeind. Later heeft hij daar nuances in aangebracht die tot nieuwe gedachten leidden. Maar een echte breuk zie ik niet.''

Meijer is doorgaans de enige vrouw bij het Bonhoeffer Werkgezelschap. Lachend: ,,Ik trek speciaal iets fleurigs aan.'' Vrouwen vinden Bonhoeffer, vermoedt ze, 'te mannelijk'. Natuurlijk, uit zijn beroemde 'huwelijkspreek' blijkt hoe behoudend hij dacht over de rol van de vrouw. ,,Maar een vrouw die hem goed gekend heeft, moest daar later om lachen. Zei dat hij dat niet zo bedoeld kon hebben. Zo was de sfeer bij de Bonhoeffers helemaal niet.''

Je moet kijken naar de context, vindt Meijer. ,,En van Bonhoeffer kwamen heus geen andere klanken dan die je toen overal hoorde. Die je nóg hoort in de rechtse kerk. Zelf heb ik er absoluut geen hinder van. Er zitten zoveel andere kanten aan de man.''

Haat-liefde

'Het zal een nieuwe taal zijn, volkomen areligieus misschien, maar bevrijdend en verlossend als de taal van Jezus; de mensen zullen ontsteld zijn maar zich gewonnen geven aan haar kracht; een taal van een nieuwe rechtvaardigheid en waarheid, een taal die de vrede verkondigt tussen God en de mensen en de nabijheid van zijn Rijk.''

Doopbrief, mei 1944

Een profetische tekst, vindt Frits de Lange (49), hoogleraar ethiek te Kampen. ,,Hij is mij heel lief. Bonhoeffer zegt: als je het Woord van God laat spreken, verandert er iets. Daar fleuren mensen van op. In plaats van de religie achter je te laten, blijft Bonhoeffer van mening dat er een bevrijdende kracht in zit. Dat vind ik erg inspirerend.''

Tegelijk noemt De Lange hem 'heel christocentrisch'. ,,Er zit weinig Geest in, het is een en al Jezus. Die gebeden vind ik erg zwaar, zijn gedichten uit de gevangenis poëtisch niet sterk. God de Vader zit er traditioneel op Zijn hemelse troon.''

De ethicus studeerde in Kampen bij 'Bonhoeffer-gek' Gerard Rothuizen. ,,Zo werd ik er ook mee besmet. Zelf heb ik een haat-liefdeverhouding tot de man. Hij is iemand uit een totaal andere traditie. Ik voelde me meteen op achterstand. Hij heeft die zelfverzekerde, hoogburgerlijke achtergrond. Was op zijn eenentwintigste al gepromoveerd, had een culturele bagage waar ik een heel leven over heb gedaan.''

Het belette De Lange niet om zijn dissertatie aan Bonhoeffer te wijden. De Kampense hoogleraar noemt hem een 'modeltheoloog'. ,,In die zin dat hij heel essayistisch theologiseert. En dat doet hij met weldadige eenvoud. De kerk, zegt hij, dat zijn de mensen die Jezus volgen. Dat is het natuurlijk. Niet meer, maar ook niet minder.'' Precies zoals Bonhoeffer ruim zestig jaar geleden voorzag, sterft de institutionele kerk langzaam uit. ,,Toch zijn er steeds weer nieuwe groepen binnen en buiten de kerk die zich oriënteren op het Jezusverhaal. Dat heeft hij erg goed gezien.''

Tegenwoordig, zegt de hoogleraar, vindt hij de Bonhoeffer-receptie bijna interessanter dan het werk zelf. ,,Iedere club verzint zijn eigen Bonhoeffer. Heel boeiend vind ik dat, want niemand heeft gelijk. Uiteindelijk is er niks anders dan één meter Bonhoeffer in de kast. Hij is een serie teksten.''

De haat-liefdeverhouding is niet verdwenen. ,,Als je op iemand promoveert, blijft hij je achtervolgen. Zo'n man is een theologische vaderfiguur, en vaders raak je nooit kwijt. Ik heb een brede theologische familie opgebouwd naast Bonhoeffer, maar hij houdt een speciale plaats.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden