De postume zegetocht van een protestantse heilige

In de vroege ochtend van 9 april 1945 - morgen zestig jaar geleden - werd verzetsstrijder en theoloog Dietrich Bonhoeffer vermoord in een Duits concentratiekamp. Na de oorlog groeide hij postuum uit tot de meest gelezen theoloog van de 20ste eeuw.

Waarom de lutherse theoloog Dietrich Bonhoeffer zestig jaar na zijn dood nog steeds nieuwe lezers trekt is niet verwonderlijk. Zijn politieke zuiverheid is meer dan indrukwekkend. Zijn theologische essayistiek blijft interessant. En zijn nagelaten brieven bieden een aangrijpende blik in een onvoltooid leven.

Dietrich Bonhoeffer, geboren in 1906, groeide op in een gegoed, academisch milieu in Berlijn. Enigszins tot verbazing van zijn omgeving kiest hij voor de theologie; hij leek eerder voorbestemd voor een universitaire carrière. Hij promoveert jong, studeert in New York, werkt als studentenpredikant en docent in Berlijn, als predikant in Londen.

Na de machtsovername door Adolf Hitler in 1933 kiest Bonhoeffer radicaal voor de oppositie. Hij zet zich in voor de Bekennende Kirche - een groep predikanten die zich keert tegen de slappe knieën van de Duitse kerk. Twee jaar leidt hij het 'illegale' predikantenseminarium in Finkenwalde. In 1939, de oorlog staat op uitbreken, reist hij naar de Verenigde Staten. Hoewel hij daar gemakkelijk kan blijven, keert hij op het laatste moment terug naar Berlijn.

Via zijn zwager Hans von Dohnanyi treedt Bonhoeffer in dienst van de Duitse contraspionage, dekmantel voor het verzet. Op 5 april 1943, hij is dan net verloofd met de piepjonge Maria von Wedemeyer, wordt Bonhoeffer opgepakt en gevangengezet in Tegel. Vandaaruit begint hij een uitgebreide correspondentie met familie, verloofde en vrienden. Zijn laatste brief, gericht aan zijn ouders, dateert van 17 januari 1945. ,,Ik maak het goed. Blijf maar gezond. Hartelijk dank voor alles.'' Op 7 februari wordt hij overgebracht naar het concentratiekamp Buchenwald, op 9 april 1945 opgehangen in kamp Flossenbürg. Drie weken later zal het Derde Rijk roemloos ten onder gaan.

De postume zegetocht van Dietrich Bonhoeffer begint met het brievenboek 'Widerstand und Ergebung' ('Verzet en overgave'), dat uitgroeit tot een wereldwijde bestseller. In de jaren zestig en zeventig geldt hij in Nederland als dé theoloog van het engagement. Linkse godgeleerden kunnen zich voluit vinden in zijn opvatting dat de kerk haar bestaansrecht moet zoeken in dienstbaarheid aan de ander. Ook Bonhoeffers visionaire blik op de secularisatie ('het areligieuze geloof') vindt gretig aftrek.

Vooral sinds de verschijning van de vuistdikke biografie door vriend Eberhard Bethge, raakt Bonhoeffer óók geliefd onder orthodoxe theologen. Zij benadrukken juist de bevindelijke kant van Bonhoeffers gedachtegoed.

Nog altijd woedt er een kleine richtingenstrijd onder bonhoefferianen. Is er sprake van een consequente lijn in zijn denken? Of kwam hij in gevangenschap tot totaal nieuwe inzichten? Over deze en andere kwesties buigt zich het Bonhoeffer Werkgezelschap, opgericht in 1977 als Nederlandse tak van een internationaal netwerk. De leden komen tweemaal per jaar bijeen.

Sinds de moord op Bonhoeffer zijn er wereldwijd 50000 wetenschappelijke publicaties over hem verschenen. Dat betekent, berekent voorzitter Teunard van der Linden, dat elke dag wel ergens een boek, artikel of seminar aan deze grote theoloog wordt gewijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden