De postume rehabilitatie van een heks

's HEERENBERG - Bijna vier eeuwen nadat ze schuldig werd bevonden aan hekserij en in 's Heerenberg op de brandstapel stierf, is Mechteld ten Ham min of meer postuum gerehabiliteerd. Duizenden mensen hebben afgelopen weekeinde door een bezoek aan het 'heksenspectacel', dat in het Achterhoekse stadje werd opgevoerd, althans kennis kunnen nemen van de uiterst dubieuze gronden waarop deze kinderloos gebleven weduwe in 1605 schuldig werd bevonden aan het sluiten van een verbond met de duivel.

'Het Mechteld ten Ham Weekeinde' in 's Heerenberg behelste onder meer de opvoering van het openluchtspel 'Hagasuzza'; een produktie die werd gebracht door leden van de verschillende plaatselijke toneelverenigingen.

In het feeerieke schouwspel, dat zich afspeelde tegen het decor van het kasteel Huis Bergh, werden de trieste laatste weken uit het leven van Mechteld ten Ham gereconstrueerd. Daarnaast was er een tentoonstelling rond heks Mechteld. Op de expositie was onder meer een puntige ijzeren halsband te zien van het type waarmee destijds een bekentenis uit Mechteld werd gemarteld.

Mechteld ten Ham was een van de tienduizenden vrouwen, die tussen 1500 en 1700 in Europa ter dood werden veroordeeld wegens hekserij. “Het is onvoorstelbaar door welke hersenkronkels mensen zich destijd hebben laten leiden bij hun geloof in het bestaan van hekserij”, zegt Ruth Esselink (33), die verantwoordelijk was voor de inhoud van de expositie rond Mechteld ten Ham. Esselink heeft tijdens haar opleiding tot lerares geschiedenis studie gemaakt van heksenprocessen in het algemeen en het proces tegen Mechteld ten Ham in het bijzonder.

De heksenjacht kwam pas goed op gang nadat Paus Innocentius III had laten weten, dat er naar zijn smaak harder opgetreden diende te worden tegen hekserij. Oudere alleenstaande vrouwen bleken per definitie verdacht.

“Vrouwen werden wellustiger dan mannen geacht en oudere alleenstaande vrouwen helemaal, want die hadden het toch al koud in bed. Via die groep zou de duivel grote kans hebben om zijn greep op de mensheid te kunnen vergroten en het kwaad te verspreiden”, weet Ruth Esselink.

Daarnaast had de gedachte post gevat, dat heksen konden toveren en vliegen.

Overgewicht zou bij dat laatste een belemmering zijn - de bezemsteel zou onder het gewicht van een uit de kluiten gewassen heks immers bezwijken - dus werd er een grens van circa vijftig kilo aangehouden. Van hekserij beschuldigde vrouwen die werden gewogen en te licht bevonden, waren schuldig.

Een ander bewijsmiddel was de waterproef. Verdachten werden gebonden in het water gegooid. Wie richting bodem verdween liet er weliswaar het leven bij, maar was wel onschuldig. Toen Mechteld ten Ham op 8 juli 1605 gebonden aan handen en voeten in het water van De Laak, een meertje in het Berger kerkdorp Azewijn werd gegooid, ging ze niet kopje onder. “Dat was mogelijk door de manier waarop ze was vastgebonden; haar armen waren aan haar enkels gebonden. Op die manier kun je, als je geluk hebt, op je zij blijven drijven”, licht Ruth Esselink toe.

En het arme vrouwtje had nog wel zelf om een proces gevraagd. De roddel en achterklap omtrent haar vermeende verbond met de duivel begon in 's Heerenberg in hevigheid toe te nemen nadat er een kind was overleden. Om van alle blaam gezuiverd te worden, drong Mechteld bij de schepenen aan op een proces. Graaf Herman, die hierover te beslissen had, verbleef echter wegens bezigheden in de tachtigjarige oorlog elders. In een brief liet de graaf weten dat er dan maar een waterproef aan te pas moest komen.

Ruth Esselink: “Uit documenten die bewaard zijn gebleven, is gebleken dat er rond die tijd al de nodige twijfel bestond over het bestaan van hekserij. Een van de schepenen van 's Heerenberg stond bijvoorbeeld voor 500 gulden borg voor Mechteld, zodat ze niet op voorhand gevangen genomen hoefde te worden.”

Hoewel Mechteld smeekte met het zwaard ter dood te worden gebracht, koos rechter Van Groenen - haar buurman uit de Hofstraat - voor de brandstapel.

Zo stierf Mecheld als een van de laaste heksen in Nederland. Na 1610 zouden er geen terechtstellingen meer plaats vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden