Interview

'De politiek probeert in de klas te komen'

Nederland is kampioen onderwijsvrijheid volgens scheidend voorzitter Wim Kuiper van de koepel van christelijke scholen Verus. Maar het tij kan snel keren.

Het Wilhelmus is een prachtig lied. Er is niets mis mee om dat op school uit volle borst mee te zingen, zoals CDA-leider Sybrand Buma in maart wenste. Staand, wat hem betreft. Waarom schrok Wim Kuiper, scheidend voorzitter van de koepel van protestants-christelijke en katholieke scholen Verus, dan toch toen hij in het AD en NRC Handelsblad las dat in het nieuwe regeerakkoord een voornemen staat om alle scholen te verplichten les te geven over tekst, betekenis en melodie van het Wilhelmus?

Het is zijn laatste week als voorvechter van de katholieke en protestantse scholen in Nederland. Hij was acht jaar voorzitter van Verus, en van de Europese vereniging van deze scholen.

"Ik heb gezien hoe snel het politieke klimaat in sommige landen kan omslaan. In Zweden willen ze sinds kort alle religie uit het onderwijs bannen. In landen met zeer linkse regeringen als Griekenland en Portugal willen ze af van hun bijzondere scholen. Portugal heeft een maximum gesteld aan het aantal leerlingen dat bijzondere scholen mag bezoeken. Griekenland wilde stoppen met het bekostigen van het bijzonder onderwijs, en ook nog een extra belasting op die scholen heffen. Dat is door het Europees Hof tegengehouden, omdat onderwijsvrijheid een mensenrecht is."

Wat Kuiper wil zeggen: het is een kwestie van een paar jaar waarin het onderwijsklimaat in een land volledig kan omslaan. Er gaat een crisis overheen, of problemen met migranten, en de politiek probeert via het onderwijs de samenleving een bepaalde richting op te stuwen. "Het Erdogan-regime is bezig om het hele onderwijsbestel op de schop te nemen. Politici in Texas bemoeien zich met de weergave van de burgeroorlog in de geschiedenisboekjes. Deze inmenging is niet de bedoeling. De vrijheid van onderwijs geeft scholen het recht om met leerkrachten en ouders te bepalen wat zij zelf belangrijk vinden, en de meningen van politici buiten de deur houden."

Is de onderwijsvrijheid in Nederland in het geding?

"We krijgen straks een nieuw kabinet met twee nieuwe bewindslieden op onderwijs. Ik hoop dat zij ervoor zorgen dat de politiek zich zo min mogelijk met de inhoud van het onderwijs gaat bemoeien. Ik vond zo'n canon van de geschiedenis al hele linke soep. Dat de politiek gaat bepalen wat scholen belangrijk moeten vinden... Als ik lees over die Wilhelmuslessen denk ik wel: wat volgt?"

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Wim Kuiper is bezig aan zijn laatste week als voorvechter van de katholieke en protestantse scholen in Nederland. Beeld rv

Toen Turkse ouders hun kinderen van de 'Gülenscholen' afhaalden, hoorde je dat de onderwijsvrijheid afgeschaft moest worden. De Turkse politiek hield onze scholen in de greep. Als je alleen openbare scholen hebt, zouden er geen verschillen tussen groepen gemaakt worden... Wat vindt u?

"Ik vind de term 'Gülenschool' onbegrijpelijk. Turkse kinderen werden inderdaad van school gehaald, en ergens anders weer aangemeld. Dat zorgde overal voor problemen: op islamitische, maar ook op christelijke en openbare scholen. Het is een belachelijk idee dat dit 'Gülenscholen' zouden zijn. Deze scholen hadden niets te maken met Turkse politiek. Ze wisten niet wat hen overkwam. Ik zie dit eerder als een frame van de media, dan een echt bestaand probleem in het onderwijs.

"Ik zie ook niet hoe dit verband houdt met het bestaan van onderwijsvrijheid. Als we laïcité zouden hebben, ofwel de volledige afwezigheid van religie op school zoals je in Frankrijk hebt, krijgen we volgens mij alleen maar meer sociale onrust. Mensen voelen zich niet gezien, groepen krijgen geen gezicht. Alle scholen zouden kinderen opleiden tot liberale, geseculariseerde humanisten. Ik zeg dan: godsdienst buitensluiten, is ook een stroming. Want je ontkent heel bewust dat religie voor veel mensen in hun persoonlijke vorming nog wel degelijk een grote rol speelt. Is het dan niet beter als je een school hebt die daar gewoon soepel mee kan omgaan?

Bijzondere scholen voor katholieken, moslims, protestanten, joden of antroposofen doen recht aan minderheden in de samenleving. Zij mogen er zijn. De herkenbaarheid van die groepen is in een democratie heel belangrijk. Scholen spelen daar een hele belangrijke rol in. Dat dit in Frankrijk niet het geval is, is juist onderdeel van het probleem met migranten daar."

Maar het grondrecht van de onderwijsvrijheid dwingt de overheid nu bijvoorbeeld wel om een nieuwe islamitische school in Amsterdam te bekostigen met een hele bedenkelijke reputatie. Gaat dat niet te ver?

"Het is een gevoelig thema. Niet elk nieuw schoolinitiatief voelt goed. Er is geen fundamentele kritiek op het bestel, maar het duikt wel steeds weer op. Reken maar dat de Onderwijsinspectie deze school onder een vergrootglas legt. Is het onderwijs te zwak, dan moet de school alsnog sluiten. Zo werkt het systeem. Wil je als bijzondere school gefinancierd worden, dan moet je voldoen aan de vastgestelde kerndoelen en eindtermen van de overheid."

Bijzondere scholen klagen vaak dat ze te weinig ruimte van de overheid krijgen. Waar ligt dat aan?

"Ze vinden het heel belangrijk dat de eisen aan het onderwijs niet zo dwingend worden dat er geen ruimte overblijft om vorm te geven aan de eigen identiteit. De inspectie wil scholen steeds meer ruimte geven, maar dat is wel eens anders geweest. Bijzondere scholen vinden dat ze die vrijheid aankunnen. Ze hebben te maken met ouders die, ondanks de secularisatie, vaak bewust de keuze maken voor een christelijke of katholieke school. Ze vormen een gemeenschap met de leerkrachten die vaak met volle overtuiging op een bijzondere school werken - dat kan ook een montessori- of jenaplanschool zijn. Dat toont zich in de resultaten, die gemiddeld op bijzondere scholen iets beter zijn dan op openbare scholen."

Tekst gaat verder na onderstaande afbeelding.

Denkt u dat de vrijheid van onderwijs de tweehonderdste verjaardag ook haalt?

"Ik ben er niet gerust op. De rol van de politiek is hierin cruciaal. Neem dat voorbeeld van die Wilhelmusles. Stel dat de Tweede Kamer straks echt besluit dat scholen tekst, betekenis en melodie met de kinderen moeten doornemen: dan kunnen scholen daar niks tegen doen. Ze kunnen niet naar de rechter stappen en zich beroepen op artikel 23 van de Grondwet. Wij hebben geen grondwettelijke toetsing in Nederland. Ook als de inmenging in het onderwijs ingrijpender wordt dan die Wilhelmuslessen, kunnen scholen zich daar niet echt tegen verdedigen. Onderwijsvrijheid is uiteindelijk niet afdwingbaar en het is maar afwachten hoeveel politici zich aan de grondwet gelegen laten liggen.

Ik neem het mijn eigen partij, het CDA, wel kwalijk dat ze zich er niet meer voor inzetten dat wetgeving aan de grondwet getoetst kan worden. Femke Halsema van GroenLinks heeft daar zo'n vijftien jaar geleden wel een initiatiefwet voor ingediend. Maar die is niet door het CDA gesteund. De ChristenUnie en SGP steunden het voorstel wel, mede om de onderwijsvrijheid te beschermen."

Hoe veilig is de onderwijsvrijheid bij het CDA?

"Het CDA ziet de onderwijsvrijheid als een kroonjuweel van de christen-democratische politiek. Ze begrijpt de waarde van het maatschappelijk middenveld. De afgelopen jaren heeft het CDA mede kunnen voorkomen dat bijzondere scholen een acceptatieplicht kregen opgelegd, waarbij ze iedere leerling moeten toelaten. Met name voor reformatorische of joodse scholen was dat een probleem geweest: daar moet je de geloofsrichting wel onderschrijven. Het gaat hierbij om een heel klein deel van de bijzondere scholen in Nederland, en zo'n acceptatieplicht was een zwaar middel geweest.

Een ander voorbeeld dat het CDA jammer genoeg niet heeft kunnen tegenhouden is de wet op de samenwerkingsschool, die het mogelijk maakt dat deze scholen ook onder een openbaar schoolbestuur kunnen vallen. Een meerderheid van het parlement heeft hiervoor gestemd terwijl het volgens de Raad van State duidelijk in strijd is met de Grondwet."

Wat heeft onderwijsvrijheid Nederland de afgelopen eeuw gebracht?

"Ierland heeft dankzij de katholieke kerk meer bijzondere scholen, maar toch is Nederland uitgegroeid tot het land met het sterkste bestel van onderwijsvrijheid ter wereld. Nederland scoort heel goed op ranglijstjes van onderwijskwaliteit, en ook op het geluk van kinderen. Bovendien hebben we hier niet de klassenverschillen in het onderwijs die je hebt in landen met veel privéscholen zoals Groot- Brittannië. De ongelijkheid is hier heel beperkt gebleven. Dat is goed. We hadden in 1917 denk ik nooit voorzien op welke manieren ons onderwijsstelsel Nederland een eeuw later succes, geluk en sociale rust zou brengen."

Lees ook: Christelijke scholen tegen verplichte Wilhelmus-les

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden