De politiek neemt wraak op de economie

Na jaren vol onbezorgde welvaart heeft de plotselinge notie van grote kwetsbaarheid veel denkers aan het werk gezet. De terugtredende overheid wordt na de aanslagen op 11 september geconfronteerd met een roep om meer veiligheid. Keert die overheid weer op het toneel waarvan zij door de Ronald Reagans en Margaret Thatchers was verbannen? Neemt de politiek weer het heft in handen na jaren waarin het marktdenken vele levenssferen is gaan beheersen? Een gesprek tussen econoom prof. Hugo Keuzenkamp en politicoloog prof. Jos de Beus.

Toen George Bush jr. negen maanden geleden het Witte Huis betrad sneerde hij nog naar zijn tegenstander Al Gore: ,,Hij (Gore) heeft vertrouwen in de overheid. Ik heb vertrouwen in mensen.'' Bush tamboereerde op het adagium van de liberale Republikeinen dat de overheid zo klein mogelijk moet zijn en het particulier initiatief alle ruimte verdient. De eerste daad van de nieuwe president was een enorme belastingverlaging. Zijn minister van financiën Paul O'Neill beloofde in de euforie van de verkiezingsoverwinning zelfs een belastingvrije samenleving.

Hoe snel werden Bush en zijn Republikeinen geconfronteerd met een situatie waarin de overheid onontbeerlijk is. Het zijn namelijk niet Microsoft en IBM die oorlogsschepen en F-16's op de daders van de aanslagen en hun handlangers afsturen, zoals politiek filosoof Francis Fukuyama dezer dagen beeldend schreef. En de bankiers en effectenmakelaars, die zich de meesters van het universum waanden, realiseren zich nu in dat New Yorkse inferno niet de hoekmannen van Wall Street te hulp schieten, maar de laagbetaalde brandweerlieden en hulpverleners van een straatarme overheid.

Is de overheid terug van weggeweest?

De Beus: ,,Ik zie sinds 11 september zes verschijnselen. Eén: renteverlaging en vergroting van de geldhoeveelheid in zowel de Verenigde Staten als de Europese Unie. Dat wijst op een effectieve coördinatie van de monetaire autoriteiten. Dat kan zijn uitstraling krijgen naar andere autoriteiten zoals de wereldhandelsorganisatie WTO. Twee: steun voor bedreigde bedrijfssectoren, met name in VS, maar ook in Europa. Drie: regulering van veiligheid, nieuwe wetten. Belastingvrijhavens worden aangepakt, wellicht wordt zelfs de wapenhandel gereguleerd. Vier: stimulering van de economie wordt meteen beproefd. Het debat in de VS gaat over verlaging van de belastingen en tegelijk verhoging van de uitgaven, met name voor defensie. Vijf: een rehabilitatie van de publieke sector, het besef dat blauweboorden-gemeentewerkers van belang zijn. Zes: patriottisme: Koop Amerikaanse, Franse, Nederlandse waar.''

,,Dat alles heeft gevolgen voor de economie, maar is wel verweven met wat er vóór 11 september ook al was: de angst voor een recessie of erger. Daar was iedereen al op ingesteld. Door de klap van 11 september kan nu wel de vraag worden gesteld: betekent dit het einde van laissez-faire? Krijgen we meer overheid en wat dan precies? Of zal het crisisbesef, dat heel hevig is in VS, op den duur weer zakken? Ik sluit dat nog steeds niet uit. Ik acht het wel onwaarschijnlijker. Zalm zei op de avond van de aanslag, en dat moest hij ook wel, dat er geen reden is voor paniek. Toch kun je nu al zeggen: al die beleidsbeslissingen na de aanslagen leiden tot een ander opinieklimaat.''

Keuzenkamp: ,,Ik denk dat de overheid zich nadrukkelijker zal manifesteren, maar het wordt ook overdreven. Je moet onderscheid maken tussen korte-termijnwiebelingen en lange-termijntrends. Op de lange termijn bezien is er een weg ingeslagen waarbij aan de overheid een andere rol wordt toegedicht dan in de jaren zestig en zeventig. Dat gaat zonder twijfel door. Aan die onderstroom ligt iets dieps ten grondslag, iets wat je de 'emancipatie van burgers' zou kunnen noemen. Die worden meer onafhankelijk, willen zelf meer beslissen. Wat de overheid vroeger voor je deed, wordt het primaat van de burger.''

Is 11 september een rimpel in het verder continue-proces van de terugtredende overheid?

Keuzenkamp: ,,Die terugtredende overheid is een proces van vallen en opstaan. In de jaren tachtig en negentig is leergeld betaald voor het privatiseren van overheidstaken. Daarmee is veel goed gegaan maar ook het een en ander mislukt. Dat laatste krijg je op je brood. Er ontstaan tegenstromingen. Maar dat vallen en opstaan gaat wel in een bepaalde richting: de geëmancipeerde burger verovert deels het publieke domein.''

,,Door 11 september worden ineens van de staat grote dingen verwacht, vooral op economisch vlak. De Amerikanen steunen hun luchtvaartsector op een manier die een maand geleden ondenkbaar was. Verder zie je in de VS en Europa pleidooien voor een conjunctuurpolitiek, bijvoorbeeld verlaging van de BTW of versoepeling van het stabiliteitspact van de Europese muntunie. Er komen sentimenten naar boven waarvan we dachten dat die er wel uitgemept waren. Ze steken toch weer de kop op, maar ik zie ze niet gerealiseerd worden. Wat wel gerealiseerd wordt is een verdere regulering van de financiële sector. Het bankgeheim bijvoorbeeld, dat niet te doorbreken leek. De elfde september maakt de weg vrij om gepriviligeerde posities van schurkenstaten op financieel vlak, zoals Luxemburg, aan te pakken. Maar de afbraak van aanbodregulering in zorg en onderwijs, voorheen ook overheidstaken, gaat gewoon door. Daarop is het nieuwe terrorisme niet van invloed. Dat is een autonoom proces in reactie op behoeften van burgers waaraan niet werd voldaan.''

De Beus: ,,Dat globalisering en individualisering onomkeerbare processen zijn, kun je niet bewijzen. Het zijn tendensen. Al voor elf september waren er aanwijzingen dat beide krachten werden heroverwogen. Kijk bijvoorbeeld naar het waarden- en normendebat in Nederland. Maar, anders dan vóór de aanslagen, is er nu sprake van een echte politieke keuze. Voorheen waren er neoliberalen en antiglobalisten. Nu is er keuze tussen het haviksdenken en het sociaal-democratisch denken over inbedding vam markten, de derde weg van Kok, Blair en Schröder. Haviksdenken is: agressief het huidige conflict aangaan. Een hardere overheid die privacy inperkt ter wille van de veiligheid. Renationalisatie, protectionisme. Dat het die kant op gaat is niet uitgesloten.''

,,Dat haviksdenken kan geblokkeerd worden, maar dan moet het crisisbesef worden gebruikt voor een herziening van het begrip globalisering, omdat daarin te veel delen van de wereld zijn buitengesloten. Maar het heeft ook binnenslands gevolgen. Je moet als overheid heel goed weten wat je doet als je in sectoren als de gezondheidszorg marktwerking introduceert. De gedachte is wellicht goed, maar het gaat nu in uitvoering vaak fout. Ik ben niet per se voor overheidsingrijpen, maar veiligheid als collectief goed is onderschat. Onderbetaalde particuliere veiligheidsbeambten en te scherpe concurrentie in de luchtvaart zijn voorbeelden van doorgeschoten laissez-faire.''

Keuzenkamp: ,,Er komt inderdaad een hernieuwd debat over de wereldeconomie. De antiglobalisten hebben dat losgemaakt. Je sluit in de huidige wereldmarkt veel groepen uit. Die voelen zich verstoten. Als dat besef sterker wordt en er wordt nagedacht over het openen van markten, niet alleen ten voordele van het Westen maar ook van ontwikkelingslanden, dan is dat een stap vooruit. Ik denk dat Westerse beslissers daar nu meer oog voor hebben dan een maand geleden.''

Meer veiligheid is dan het gevolg van een echte integratie van economieën, met name die van ontwikkelingslanden. Dat kan leiden tot minder welvaart in het Westen. Hoe leggen politici dat uit aan hun kiezers?

De Beus: ,,Nederland heeft nauwelijks last van de acute gevolgen van globalisering. De modale Nederlander heeft uiteindelijk meer baat bij een open samenleving, hij heeft meer in de portemonnee. Van meer samenwerking krijg je een betere wereld. Dat leggen we onvoldoende uit, waarschijnlijk omdat hier weinig verzet is tegen globalisering. In Frankrijk zie je dat veel meer. Daar wordt een warmer debat gevoerd.''

Keuzenkamp: ,,Interessante vraag is: wat winnen ontwikkelingslanden bij die verbeterde samenwerking? Ik denk meer dan van ontwikkelingshulp; dat is slechts Hollandse folklore. Fukuyama stelt dat opname in de liberale wereldeconomie op lange termijn bronnen van conflicten wegneemt: rijkdom leidt tot een aversie jegens conflicten. Er is dan alle reden om integratie, het opnemen van de achterblijvers, door te zetten. Dat proces leidt op korte termijn tot enorme fricties in die landen. Samenlevingen moeten ineens heel anders gaan functioneren.''

De Beus: ,,Precies. Want economische groei destabiliseert. Er ontstaat een rijke bovenlaag. Hoe moet je die groeiende interne verschillen in ontwikkelingslanden oplossen? Hoe krijg je voor elkaar dat die landen de aansluiting vinden bij de wereldmarkten zonder dat de maatschappelijke oppositie zich uit in fundamentalisme? Dat is het probleem in Algerije, Egypte, Turkije. Een deel van het antwoord ligt in onze eigen geschiedenis. Groei destabiliseert, zeker in transformatieprocessen. Hoe geef je politiek een antwoord op de dreiging van politiek fanatisme? Kijk naar Duitsland een paar decennia terug. Als zoiets beheersbaar wordt, komt het op de lange termijn goed door groeiende welvaart.''

Keuzenkamp: ,,Mee eens''.

Voor landen economisch groeien en deel gaan uitmaken van de internationale gemeenschap moeten zij dus eerst door een politiek transformatieproces.

De Beus: ,,Ook in Nederland is er indertijd een discussie geweest over meedoen met globaliseren. Het geeft verliezen, maar wij deden mee in het besef dat die verliezen niet groot zouden zijn. Dat is in Afrika en het Midden-Oosten anders. De vraag is dan: hoe neem je deel aan een wild en ongewis proces van internationalisering van markten? Ik denk door het creëren van een open samenleving, door risico's te aanvaarden en er de vruchten van te plukken. Om dat te kunnen heb je een aantal zaken nodig: rechtsbescherming, een grondwet, democratische verhoudingen, openbaarheid, een middenklasse, sociale voorzieningen. Als je dat hebt en je kunt ervoor zorgen dat Arabische landen zich ontwikkelen tot natiestaten, dan heb je een groep landen die met elkaar de vrede kunnen onderhouden en handel kunnen drijven. Dat is een oud idee, maar daar moeten we naar terug. Kijk naar Europa. Voorheen een continent vol oorlogen. Vrede is hier gerealiseerd door bewust beleid, door de bron van haat en oorlog weg te nemen. Er is nu vrije handel tussen democratieën. Hoe krijgen we de Arabische landen daarin mee, om zo de voedingsbodem terrorisme af te graven? Maar we moeten ook naar onszelf blijven kijken. We zijn dat een beetje vergeten in de afgelopen tien jaar. Zie de ontwikkelingen bij de NS, bij Arbeidsvoorziening. De voorstanders van marktwerking, veel economen toch, hebben de sociale gevolgen ervan toch enigszins onderschat. Zowel nationaal als internationaal moet het anders. Dat is de dubbele les van New York.''

Keuzenkamp: ,,Marktwerking heeft in veel gevallen juist baten opgeleverd. Het voorbeeld van de NS is fout, er is daar geen marktwerking. Het is een monopolist, die gebukt gaat onder de tucht van het parlement. Maar neem telecom, daar werkt het goed. Luchtvaart is trouwens ook een succes. Liberalisering leidde tot lagere prijzen en betere diensten, maar met de veiligheid ging het mis, blijkt nu. Maar dat probleem was onder de oude staatsregulering niet minder groot geweest. De Amerikanen dachten dat in eigen land geen veiligheidsprobleem te hebben. Terrorisme was een verschijnsel uit het Midden-Oosten, af en toe in Europa, maar niet in eigen land. Plots staat veiligheid weer hoog op de agenda, van de overheid en van bedrijven. Ook marktpartijen, luchtvaart, verzekeraars, hebben belang bij veiligheid. De vraag is hoe de rollen tussen overheid en private partijen verdeeld moeten worden en wie de rekening betaalt.''

De Beus: ,,Ik vind de markt verdedigbaar, maar hoe doe je dat zonder dat je doorschiet in de richting van een echte marktsamenleving. Er bestaat namelijk een levensgrote inconsistentie: de burgerij wil veiligheid, soms best wat overdreven, maar die nieuwe overheid is doortrokken van het marktdenken, de marktcultuur. Dus die geëmancipeerde en geïndividualiseerde burgers anno 2001 zien veiligheid als een publiek goed en willen een daarbij behorende overheid uit de jaren vijftig. Die overheid bestaat niet meer. Hoe organiseer je die veiligheid, nu met een grote V geschreven?''

Keuzenkamp: ,,Defensie, politie, justitie zijn staatstaken. Dat staat buiten kijf. De echte discussie gaat over publieke moraal. Kun je met een gedecentraliseerde markteconomie ook nog een publiek bewustzijn in stand houden? Daar ben ik niet zo pessimistisch over. Een falende overheid is veel demoraliserender dan een falende markt. De markt heeft veel zelfcorrigerend vermogen.''

De Beus: ,,Markten kunnen veel, maar niet de strijd tegen terreur organiseren. Veiligheid is een collectief goed. Daar is een democratisch gecontroleerde overheid voor nodig. De economie heeft in de jaren tachtig en negentig wraak genomen op politiek. Dat is terecht maar blijkt nu te ver doorgeschoten.''

,,Ondernemers kunnen niet alles, daar zijn ze ook niet voor. Nu neemt de politiek wraak op de economie. Als na de verkiezingen straks Gerrit Zalm premier wordt, komt hij te laat. Hij krijgt te maken met een samenleving die zich aan het afkeren is van het liberalisme. Iets dergelijks geldt ook voor Bush. Die is tegen wil en dank baas van een wereld die niet meer uitgaat van louter Amerikaanse belangen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden