De politiek in 2013

Het wordt een spannend politiek jaar. Want al snel zal duidelijk worden hoe werkbaar het regeerakkoord is waarbij VVD en PvdA elkaar zoveel gunden. 2013 zal in het teken staan van harde bezuinigingen die veel burgers treffen.

Net drie maanden geleden is het dat er Kamerverkiezingen waren. Verkiezingen waarvan de uitslag door veel commentatoren werd geduid als een overwinning van het politieke midden en een mogelijk einde aan tien jaar politieke instabiliteit in Nederland.

Het had gekund. De uitslag was immers duidelijk. VVD en PvdA werden nog net niet door de kiezer veroordeeld tot een coalitie, er was een theoretische mogelijkheid op een centrum-links alternatief, maar meer dan theoretisch leek het toch niet. Dat de twee traditionele tegenpolen vervolgens ook nog eens in recordtijd een regeerakkoord wisten te ontwerpen, leek een onverwacht bewijs van de terugkeer naar 'normale' politieke verhoudingen.

Nu er een nieuw politiek jaar aanbreekt zullen weinig commentatoren aan die duiding herinnerd willen worden. Was het wensdenken? Had de kiezer VVD en PvdA wel tot elkaar veroordeeld? Hingen de leiders van de politieke flanken, Geert Wilders en Emile Roemer, uitgeteld in de touwen of was dat slechts een momentopname?

Drie maanden na dato kan in ieder geval niet meer beweerd worden dat de stabiliteit in de Nederlandse politiek terug is van weggeweest. Het tweede kabinet-Rutte heeft alleen in het tweede kabinet-Van Agt in de jongste politieke geschiedenis een voorganger. Dat kabinet struikelde al in de eerste minsterraad over de af te leggen regeringsverklaring. Joop Den Uyl, superminister op het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid kreeg van Van Agt geen extra budget voor zijn werkgelegenheidsprogramma.

Rutte en zijn VVD waren genoodzaakt nog voor de regeringsverklaring in de Kamer afgelegd werd, de PvdA te smeken om een aanpassing van het regeerakkoord. De inkomensafhankelijke ziektekostenpremie zette de VVD in vuur en vlam, maar niet alleen de achterban. Heel Nederland sloeg aan het rekenen, de inmiddels vertrouwde politieke onrust en destabiliserende omstandigheden waren terug nog voor Rutte zijn kabinet in de Kamer kon presenteren.

Sindsdien zijn de donkere wolken boven het nieuwe kabinet alleen maar dreigender geworden. De lichtpuntjes, die het kabinet hoop zouden kunnen geven in relatief rustiger omstandigheden na het Kerstreces echt te kunnen beginnen aan de realisatie van het regeerakkoord zijn totaal afwezig. De toch al bescheiden voorspellingen over de ontwikkeling van de economie zijn alweer achterhaald. De ruim veertig miljard euro aan bezuinigingen die dit kabinet voor zijn rekening neemt om de overheidsbegroting weer in balans te brengen zouden wel eens veel te weinig kunnen blijken.

Betekent dit extra snijden in de begroting van 2013 en die voor het jaar daarna? Die vraag kan de coalitie de komende weken nog wel voor zich uitschuiven, maar hij komt vrijwel onherroepelijk op tafel. Dan zal blijken of er nog rek is bij VVD en PvdA om elkaar iets te gunnen. De VVD houdt vast aan de vooronderstelling dat een begroting in balans uiteindelijk de beste bijdrage van de overheid is aan een gezonde economische ontwikkeling. Bij de PvdA zal de roep om te stoppen met extra bezuinigingen ongetwijfeld gehoord worden. Want de sociaal-democraten vonden deze zomer nog dat Brussel gevraagd kon worden om een uitzondering, of tijdelijke ontheffing van de regel dat het begrotingstekort maximaal drie procent mag zijn. Daar gaven de uitzonderlijke economische omstandigheden alle reden toe. Was het wel zo verstandig in de formatie de VVD een strak begrotingsbeleid te gunnen? Daarover zal de PvdA ongetwijfeld steeds meer gaan twijfelen, nu de crisis bestendigt en er vooralsnog geen uitzicht is op enig noemenswaardig herstel.

De onrust over het regeerakkoord zat in de begindagen van het tweede kabinet-Rutte vooral in de hoek van de VVD. De rust keerde terug na een met nadrukkelijke hulp van de PvdA uitgevoerde Houdini-act: de verkleining van netto-inkomensverschillen via de inkomensafhankelijke zorgpremie verdween ten faveure van een nivellerender loonbelasting. Waarom dat voor de VVD-achterban nu wel acceptabel was, zal wel altijd een raadsel blijven. Kennelijk maakten de indringende berekeningen van de gevolgen van een inkomensafhankelijke zorgpremie het spook van de nivellering voor liberalen veel bedreigender dan de wat meer verhulde weg via de loon- en inkomstenbelasting. Feit is dat het de VVD schatplichtig heeft gemaakt aan de PvdA.

In de politiek maakt een gunst vroeg of laat altijd een schuld. De komende maanden kan een deel van die schuld al door de PvdA worden opgeëist.

Het kabinet kondigde de afgelopen weken aan alle wetsvoorstellen waar grote bezuinigingen aan gekoppeld zijn het komende jaar bij de Tweede Kamer neer te willen leggen. In die reeks wetsvoorstellen zit vooral voor de PvdA veel politieke pijn. Het zijn stuk voor stuk bezuinigingen die de VVD voor een groot deel in de formatie gegund zijn.

Tijdens de behandeling van de begroting voor sociale zaken kondigde de PvdA kort geleden al een voorproefje aan van komende discussies in de coalitie. Versoepeling van het ontslagrecht en een drastische verkorting van de periode van een werkloosheidsuitkering liggen de sociaal-democraten zwaar op de maag. Het arbeidsmarktbeleid werd in de formatie echter aan de VVD 'gegund'.

De PvdA, aldus PvdA-Kamerlid Marriëtte Hamer, gaat ervan uit dat er nog wel wat verandert in de aangekondigde arbeidsmarktmaatregelen. "De tekst van het regeerakkoord is niet in beton gegoten", meende ze. Dat kwam haar onmiddellijk op een liberaal repliek te staan. VVD-collega Cora van Nieuwenhuizen wilde daar niet zo maar in meegaan. In ogen van de VVD is de beperking van de WW juist een goede maatregel om meer mensen aan het werken te krijgen. "De WW moet een tijdelijk vangnet zijn, geen hangmat", aldus Van Nieuwenhuizen.

Het zijn speldeprikken die de komende maanden gemenere vormen aan kunnen nemen. De PvdA wist bij het schrappen van de inkomensafhankelijke zorgpremie van de VVD gedaan te krijgen dat 250 miljoen euro, bedoeld voor infrastructuur, als wisselgeld zal worden ingezet voor de 'sociale agenda'. Met dat geld moeten organisaties van werkgevers en werknemers verleid worden mee te denken over alternatieven, die de plannen voor het ontslagrecht en de kortere WW kunnen vervangen.

Minister van sociale zaken Lodewijk Asscher zal er veel aan gelegen zijn tot dergelijke afspraken te komen. Het verlost mogelijk de PvdA van een netelig probleem, waarmee uiteindelijk ook de stabiliteit van de coalitie een zetje in de rug kan krijgen.

Het grootste probleem voor Asscher is echter dat de grootste vakcentrale, de FNV, vooralsnog niet stabiel genoeg is om zich afspraken met kabinet en werkgevers te veroorloven. Laat staan dat de vakcentrale in staat is maatregelen voor haar rekening te nemen, die de ontslagbescherming van werknemers zouden aantasten.

In de week voor Kerst werd een eerste akkoord gesloten met werkgevers en werknemers. Maar belangrijker dan de honderd miljoen euro voor de bestrijding van werkloosheid onder ouderen en jongeren, was de symboliek van de bijeenkomst. Voor het eerst in jaren zaten een zware kabinetsdelegatie en de voorzitters van de organisaties van werkgevers en werknemers aan één tafel. Vooral de PvdA is daar zeer mee ingenomen.

Bij de zorg spelen soortgelijke omstandigheden. PvdA-staatssecretaris Martin van Rijn moet de AWBZ (Algemene wet bijzondere ziektekosten) hervormen en daar een bezuiniging binnenslepen van drie miljard euro. Volgens het regeerakkoord dient dat te gebeuren door fors te snijden op de huishoudelijke hulp en de begeleiding van patiënten, waaronder de dagbesteding.

De maatregelen uit het regeerakkoord zullen stuk voor stuk voor maatschappelijke onrust en, wellicht mede daaroor, spanningen in de coalitie zorgen.

Voor de burger zit de pijn in eerste instantie dus vooral in de drastische bezuiningingen in de zorg en op het terrein van de arbeidsmarkt. De hervormingen daar wierpen in de eerste twee maanden van Rutte II hun schaduwen vooruit. Het krediet dat nieuwe kabinetten van oudsher in hun eerste weken kregen kon niet verdwijnen als sneeuw voor de zon, het is er nooit geweest.

De kiezer, die in de eerste commentaren na de verkiezingen van 12 september, nog koos voor een terugkeer van politieke stabiliteit, vliegt volgens opiniepeilers inmiddels weer alle kanten op. Regeren en verantwoordelijkheid nemen, wordt, zoals we inmiddels sinds de eeuwwisseling gewend zijn geworden, niet beloond. Electoraal krediet is een uiterst schaars goed.

Het komende jaar moeten alle bezuinigingen en hervormingen van het tweede kabinet-Rutte bij de Kamer liggen in de vorm van wetsvoorstellen en beleidsnota's. Zitten Rutte en de zijnen er aan het eind van 2013 nog, dan hebben ze een prestatie van formaat geleverd.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden