De polder-Gülenisten

Open en gesloten | De Gülenbeweging is ook in Nederland actief. Ze heeft scholen, ondernemersverenigingen en zomerkampen - steeds aanbevolen door een laag van bekende Nederlanders. En de naam Gülen? Die wordt zelden genoemd.

De trots straalde van de gezichten af. Na jaren onderhandelen werd de federatie van allochtone ondernemers Hogiaf op 8 juli lid van MKB-Nederland, dé belangenvereniging van het midden- en kleinbedrijf. De feestelijke ondertekening werd van beide kanten begeleid door al even feestelijke opmerkingen. "Er kan een kruisbestuiving ontstaan tussen Nederlandse ondernemers en ondernemers met een andere achtergrond", zei MKB-voorzitter Michael van Straalen. De vice-voorzitter en directeur van Hogiaf, Ahmet Taskan, was al even opgetogen. "Dit lidmaatschap gaat de integratie van onze achterban binnen de ondernemersnetwerken doen versnellen", zei hij.

Taskan is een van de initiatiefnemers van Hogiaf. Net als de meeste oprichters van deze ondernemersvereniging is hij aanhanger van Gülen, de islamitische prediker die volgens de Turkse president Erdogan achter de mislukte staatsgreep zit. Op de website van de zeshonderd jonge, veelal Turks-Nederlandse ondernemers, is geen enkele verwijzing naar de inspirator in Amerika te vinden. Ook bij het kopje 'ontstaansgeschiedenis' blijft de relatie van de mannen van het eerste uur met Gülen onbesproken.

"Iedereen weet dat ik sympathiseer met Gülen", zegt Taskan. Dat geldt vast voor de Turkse gemeenschap - anders hadden de Erdogan-aanhangers nooit een zwarte lijst van polder-Gülenisten kunnen maken. Maar MKB-Nederland wist niet van de banden met Gülen, zegt een woordvoerster. Dat is geen punt, zegt ze er meteen bij: de politieke of religieuze achtergrond van nieuwe leden speelt voor MKB geen rol.

Bekende namen

Hogiaf wil geen 'Gülenclub' zijn, maar openstaan voor iedereen. Taskan schat dat zo'n 30 tot 35 procent van de leden sympathiseert met Gülen. De rest is aleviet of Pakistaan en er zitten zelfs leden van de partij van Erdogan bij. "Wij willen geen politieke voorkeur uitspreken en ook geen religieuze."

Zo is dat afgesproken met zijn comité van aanbeveling, zegt Taskan. Daar zitten bekende namen in. Oud-minister van buitenlandse zaken Ben Bot, oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas (VVD), diens partijgenoot Annemarie Jorritsma. Oud-vakbondsman Doekle Terpstra, net als Bot een christen-democraat. Joost Lagendijk, oud-Europarlementariër voor GroenLinks.

Met het onbesproken laten van de banden met Gülen, de open houding naar de buitenwereld én het aanbevelingscomité van bekende namen uit politiek-bestuurlijk Nederland, is de jonge ondernemersvereniging exemplarisch voor de manier waarop de Gülenbeweging zich in Nederland manifesteert. De kern van de beweging bestaat uit een paar honderd mensen, meest dertigers en veertigers, Turkse Nederlanders, hier of in Turkije geboren. Ze hebben een hbo-opleiding gedaan of universiteit. De mannen dragen een pak, de vrouwen soms een hoofddoek, soms ook niet. Ze zijn welbespraakt, goed in discussies, gretig in het contact met autochtone Nederlanders, graag bereid de pers te woord te staan.

Bij hun externe activiteiten proberen ze autochtone Nederlanders te betrekken - hoe bekender hoe beter. Maar niet iedereen wil met de beweging geassocieerd worden. Toenmalig FNV-voorzitter Agnes Jongerius en oud-Ser-voorzitter Alexander Rinnooy Kan trokken zich ijlings terug uit comité's van aanbeveling van Gülen-clubs, na negatieve publicaties over de beweging.

Critici twijfelen aan de bedoelingen van de aanhangers. Ze zijn uit op islamisering van de samenleving, wordt er gezegd, hier net zo goed als in Turkije. Ze zijn wolven in schaapskleren, met een dubbele agenda. Gülen is 'een sluipwesp die zich meester maakt van een mier en zijn larven naar binnen brengt', schreef bijvoorbeeld publiciste Betsy Udink. Gülen-sympathisanten worden moe van dat soort aantijgingen en wachten op bewijzen.

Hoeveel aanhangers er in Nederland zijn, is niet bekend. Gülen is een beweging, zonder leden, zonder eigen moskeeën. Schattingen lopen uiteen van 10.000 tot 100.000 - op zo'n 400.000 Turken. Het ontbreekt de beweging aan een structuur die herkenbaar is voor de buitenwereld. Er is geen landelijk voorzitter, geen woordvoerder, geen prediker die in Nederland spreekt namens de beweging die in 170 landen actief is.

Onderzoek

De organisatie is ondoorzichtig, concludeerde de Utrechtse hoogleraar Martin van Bruinessen in 2010 in een rapport over de Nederlandse Gülenbeweging. Hij deed zijn onderzoek op verzoek van het kabinet, dat was opgeschrikt door berichten over indoctrinatie in internaten, die integratie tegen zouden werken in plaats van bevorderen. De conclusies van Van Bruinessen zijn niet eenduidig; deze week zei hij nog dat zowel voorstanders als tegenstanders er blij mee waren: beide groepen vonden er iets van hun gading in. Extern open en intern gesloten, zo omschreef hij de beweging. Ze heeft conservatieve denkbeelden over homoseksualiteit en vrouwen. De sociale druk is groot, maar het staat mensen vrij uit de beweging te stappen.

Van Bruinessen schreef zijn rapport ruim voor de breuk tussen Erdogan en Gülen, en die breuk heeft de steun van de Turkse gemeenschap voor Gülenorganisaties verminderd, zegt de emeritus hoogleraar nu. Niettemin, er is een heel netwerk, opgezet en geleid door mensen die zeggen 'geïnspireerd' te zijn door Gülen.

Talentontwikkeling, onderwijs en dialoog zijn belangrijk in dat netwerk. De beweging heeft een krant, Zaman Vandaag (de Nederlandse loot van de Turkse Gülen-krant Zaman) en scholen in Amsterdam, Rotterdam, Arnhem en Den Haag. Die heten geen Gülenscholen, ze vallen onder een stichting die Cosmicus heet. En ook hier bekende namen: in het comité van aanbeveling zitten oud-Rabo-topman Herman Wijffels, oud-minister Jan Pronk en Sjoerd Slagter, oud-voorzitter van VO-raad (de vereniging van schoolbesturen).

Geen Turks

Islamitische scholen zijn het niet. Het lerarenkorps is weliswaar gekleurder dan elders en er zitten bovengemiddeld veel leerlingen op met een Turkse achtergrond. Maar de scholen doen hun best om een breder, vooral blanker publiek aan te trekken. Dat er geen Turks gesproken mag worden, ook niet in de kantine, moet daarbij helpen. De doelstelling van de scholen zit in de naam: Cosmicus, wereldburger. In wereldstad Rotterdam prijst de school zich aan als weg naar de wereld. 'Je moet een goed persoon zijn buiten de school', zegt een leerling op het informatiefilmpje.

De Gülenbeweging verzorgt daarnaast veel buitenschoolse activiteiten, van een milieu-olympiade en een jongerenuniversiteit tot huiswerkbegeleiding en vakantieweken in Ommen, waar kinderen een 'educatieve, uitdagende en sportieve week' wordt aangeboden. Want nooit is plezier het enige doel, altijd ligt de nadruk op het ontwikkelen van talent, opdat de kinderen een goede positie krijgen in de Nederlandse samenleving - daar is alles op gericht. Zelden melden de organisaties achter deze activiteiten dat ze hun inspiratie halen uit de inzichten van Gülen. Het platform Ins (Arabisch voor 'mensheid'), dat debatten en cursussen organiseert, is een uitzondering. En dat komt tegemoet aan een wens van onder andere de Nederlandse overheid tot transparantie. Ook Hogiaf-directeur Taskan wil nu op de website zetten dat de club door sympathisanten van Gülen is opgericht, vooral om 'verkeerde beelden' te voorkomen.

Er is nu ook een landelijk overleg, niet van de aan Gülen gelieerde organisaties, maar van personen die er actief in zijn. Hizmet-overleg heet het. Dat woord, Hizmet (dienstbaarheid), duikt steeds vaker op: de aanhangers van Gülen geven aan deze term de voorkeur boven die van hun inspirator.

Toezicht Asscher

Het wantrouwen jegens de beweging is nog niet verdwenen. Na de ophef over de banden van Turkse organisaties met hun moederland, houdt minister Asscher extra toezicht, ook op de Gülenbeweging. Volgens hoogleraar Van Bruinessen is er sinds 2010 niet iets wezenlijks veranderd. Er gebeurt niets illegaals, zegt hij, maar er zijn een hoop witte Nederlanders die alles wat van buiten komt 'griezelig' vinden, omdat het onzichtbaar is.

De emeritus-hoogleraar: "U wilt van mij een zwart of wit? De beweging is te gecompliceerd voor een eenduidig oordeel. U krijgt van mij grijs."

Ahmet Taskan, directeur van Hogiaf, een organisatie voor Turks-Nederlandse ondernemers. Foto Giovanni smulders

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden