De plicht om gezond te zijn

Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro) speelde een prominente rol in het terugdringen van tabaksgebruik in Nederland. Wellicht blijft ze dat doen, maar dan zonder overheidssteun.

Wijlen Theo van Gogh en sigaretten waren onafscheidelijk. Zelfs op tv vertoonde hij zich bij voorkeur gehuld in nicotinedampen. Zijn website heette De Gezonde Roker en hij haalde er, behalve tegen 'de vijfde colonne der geitenneukers', ook graag uit tegen de 'bovenmensen' van de antirooklobby die zich volgens hem bediende "van methoden die je ook terugvindt bij antiglobalisten en dierenbeschermers van het soort Volkert van der G. Hun fanatisme dient een hoger doel dan schone lucht; het liefst zagen ze een reine ziel. Tot wat voor rampen dat voornemen leidt, is terug te vinden in de geschiedenis, die doordrenkt is van bloed vanwege de onuitroeibare behoefte medeburgers een van vreemde smetten vrij innerlijk te bezorgen."

Van Goghs associatie was niet helemaal uit de lucht gegrepen. De Duitse nationaal-socialisten maakten als een van de eersten serieus werk van een antirooklobby. Adolf Hitler zelf was behalve vegetariër ook een niet-roker. 'Du hast die Pflicht gesund zu sein', stond op propaganda-affiches te lezen. Tabak vormde een gevaar voor het arische lichaam en de Duitse volksziel. De nazi's koppelden handig wat vijandbeelden aan hun strijd tegen de nicotineverslaving. Was de rookwaar niet geïntroduceerd door de Joden die er nog altijd grof geld aan verdienden? En stonden de reclames van de sigarettenproducenten niet bol van de verheerlijking van de Amerikaanse levensstijl?

Mede dankzij de uitgekiende marketing ondervond de tabaksindustrie ook na de Tweede Wereldoorlog betrekkelijk weinig last van het zich opstapelende bewijs voor de schadelijke gezondheidseffecten van roken. De sigaret stond voor een gevoel van vrijheid. Elke man werd er een beetje cowboy van, zelfs als de prairie heel ver weg was. Damessigaretten pasten bij de eigen wereld die vrouwen steeds meer voor zichzelf opeisten. Film- en popsterren rookten. Zelfs sporticonen als Johan Cruijff staken er openlijk eentje op.

Mogelijk kwalijke gevolgen werden weggewuifd met de wijsheid dat roken in elk geval zorgde voor ontspanning. Een zegswijze als 'Een tevreden roker is geen onruststoker' duidde op die rustgevende werking. Sigaretten werden vergoelijkend 'rokertjes' genoemd.

Net toen het beeld wat begon te kantelen, richtten het Astmafonds, de Hartstichting en de KWF Kankerbestrijding eind 1974 de Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro) op. De nieuwe organisatie moest met wetenschappelijk onderzoek als basis het roken gaan ontmoedigen. Campagnes gingen in de loop der jaren niet alleen over de schadelijke gevolgen van tabaksgebruik en van meeroken, maar ook over het stevig positie nemen als niet-gebruiker ('Maar ik rook niet') en het stoppen.

Een direct verband met de activiteiten is niet aantoonbaar, maar sinds de oprichting van Stivoro is het aantal rokers ruim gehalveerd. Nog slechts zo'n 27 procent van de bevolking steekt af en toe een sigaret op. Saillant detail: in 2010 steeg het aantal rokers weer, zij het licht. Maar tabaksgebruik is niet langer de norm. Het hardnekkige kwart dat volhoudt, voelt zich steeds meer als een paria behandeld.

De activiteiten van Stivoro werden ondersteund door een steeds strengere overheid. Vanaf 1990 geldt een rookverbod in openbare gebouwen. Waarschuwingen op pakjes sigaretten werden steeds afschrikwekkender en groter. De anti-rooklobby had in de vorige minister van volksgezondheid Ab Klink (CDA) misschien wel haar beste medestander ooit. Edith Schippers (VVD) zal die titel, mede door de bezuinigingstaakstellingen die ze moet waarmaken, niet krijgen. Onlangs werd de vergoeding voor het volgen van programma's om te stoppen met roken uit het basispakket gehaald. Mensen moeten zelf maar betalen voor het aanpassen van hun ongezonde levensstijl. Stivoro krijgt over twee jaar geen subsidie meer voor het ontmoedigen van tabaksgebruik.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden