De pizzini van Provenzano

Het leven van Bernardo Provenzano, ex-baas der bazen van de maffia, werd geleefd via briefjes. Over die vaak geheimzinnige ’pizzini’ is een boek verschenen.

Hij staat elke ochtend om vijf uur op. Hij kijkt naar het nieuws op tv en leest – naast de bijbel – de stapels juridische aktes over de moorden en andere misdasden die hij heeft gepleegd. Om in vorm te blijven, drukt hij zich op. Twee keer per dag brengen gevangenisbewaarders hem een lichte maaltijd. Het eten bestaat uit groente, fruit, rijst, een beetje brood, wat vlees en gekookte aardappels. Weinig zout, geen peper. Want Bernardo Provenzano, alias ’de tractor’ vanwege zijn nietsontziende manier van moorden, houdt niet van pittig eten. „Alstublieft geen pikant voedsel, dat is niet goed voor me”, is een van de weinige dingen die de topcrimineel het afgelopen jaar heeft gezegd.

Bernardo Provenzano, de 74-jarige ex-baas der bazen van Cosa Nostra, was 43 jaar voortvluchtig toen hij afgelopen april werd gearresteerd. Sindsdien zit hij een aantal levenslange straffen uit in de gevangenis van Terni, in Umbrië. Een gedeelte van de gevangenis is voor hem gereserveerd: een cel met een aparte badkamer, een hometrainer, een luchtplaats waar hij elke middag rondwandelt. In zijn eentje. Want Provenzano is opgesloten zoals Italië zijn gevaarlijkste maffiabazen opsluit: geïsoleerd en met camera’s die hem 24 uur per dag in de gaten houden. Eens per maand reizen zijn vriendin Saveria en hun zonen Paolo en Angelo vanuit het Siciliaanse Corleone naar Terni voor een bezoek. Daarnaast ziet Provenzano zijn advocaat, omdat hem nog een aantal rechtszaken wegens moord en maffiabanden te wachten staat. Maar zi Binnu – oom Bennie zoals hij door de Siciliaanse maffiosi wordt genoemd – lijkt niet te lijden onder het isolement. Hij vult zijn dagen met lezen en met het schrijven van briefjes, waarin hij zijn huidige leven optekent.

Briefjes schrijven was ook al vóór zijn arrestatie een geliefde bezigheid van de capo dei capi van Cosa Nostra. Via deze pizzini wist Provenzano de beruchte criminele organisaties te leiden. Hij kon onmogelijk via de telefoon of computer met zijn ondergeschikten communiceren, omdat hij dan immers sporen zou achterlaten. Ook ontmoetingen en vergaderingen waren riskant. In de laatste jaren voor zijn arrestatie, toen het net zich langzaam maar zeker om hem sloot, waren de enigen met wie Provenzano persoonlijk contact had een paar vertrouwelingen, die tevens fungeerden als postbode.

Na zijn arrestatie heeft de politie tientallen pizzini van Provenzano gevonden. Daarvóór waren er al stapels briefjes aangetroffen bij maffiosi die tegen de lamp waren gelopen. Michele Prestipino, een officier van justitie die acht jaar lang jacht op de meest gezochte crimineel van Italië heeft gemaakt, heeft die pizzini grondig bestudeerd. De magistraat heeft er samen met de journalist Salvo Palazzolo een boek over geschreven, dat vorige maand is verschenen: De Provenzano Code. „Communiceren via getypte en klein opgevouwen briefjes lijkt vreselijk ouderwets. Maar voor Provenzano bleek het een zeer veilige en efficiënte manier om macht uit te oefenen” zegt Prestipino tijdens een gesprek in een Romeins café, terwijl zijn lijfwacht aan een ander tafeltje de boel in de gaten houdt.

De pizzini wemelen van de spelfouten. Het is zonneklaar dat Provenzano een ongeschoolde schurk is. Net zoals het zonneklaar is dat hij – in de woorden van Prestipino – geobsedeerd is door het katholieke geloof. Alle pizzini beginnen met: ’Mijn allerbeste, ik wens dat u in uitstekende gezondheid verkeert. Net zoals ik, God zij dank, op dit moment van mezelf kan zeggen.’ En ze eindigen steevast met ’Ik stuur u de meest vriendelijke en hartelijke groeten voor jullie allemaal. De Heer zegent u en beschermt u!’. En Provenzano bedankt regelmatig ’de aanbeden Heer Jezus Christus.’ Die wordt bijvoorbeeld bedankt voor het tijdig waarschuwen voor door de politie aangebrachte afluisterapparatuur. Michele Prestipino: „Ik kan me niet voorstellen dat Provenzano door middel van een goddelijk visoen te weten is gekomen dat de politie die apparatuur had verstopt in een boerenhoeve waar de koepel van Cosa Nostra vaak vergaderde.” De magistraat is nog aan het uitvissen wie of wat er schuilgaat achter ’de aanbeden Heer Jezus Christus’. Provenzano had zeer waarschijnlijk machtige beschermers en informanten, mogelijk ook binnen het Palermitaanse justitie- en politieapparaat.

Soms zijn de pizzini te raadselachtig voor Prestipino. De magistraat vermoedt dat sommige taalfouten en religieuze citaten een geheime code vormen, die alleen door ingewijden kan worden ontcijferd. Zij vermoeden wordt bevestigd door een afgeluisterd gesprek tussen de maffioos Pino Lipari en diens zoon Arturo. Arturo leest een pizzino voor, waarna zijn vader zegt: „Je hebt dingen weggelaten, waar of niet?”. Arturo: „Ja, het barstte van de Ave Maria’s.” De vader, boos: „Lees het me nog een keer voor, maar nu helemaal. Want ik moet begrijpen wat er tussen die Ave Maria’s staat!”.

Een ander mysterie zijn de nummers die Provenzano aan zijn handlangers gaf om hun namen – voor de politie, maar ook voor elkaar – geheim te houden. Alle pizzini zijn gericht aan de cijfers 2 tot en met 164. Nummer 1 was de baas zelf. „We hebben inmiddels van veel cijfers ontdekt wie er achter schuilgaat. Nummer 123 was zijn neef Carmelo Gariffo, nummer 164 het Palermitaanse maffiakopstuk Antonino Cinà. Matteo Messina Denaro, een mogelijke opvolger van Provenzano, was een uitzondering. Die noemde zichzelf Alessio. Diens zwager Filippo Guttadaura was nummer 121”, vertelt Prestipino.

Door middel van de pizzini werden alle interne en externe zaken van Cosa Nostra geregeld. Maffiosi uit heel Sicilië vroegen de oppermachtige oom Bennie om gunsten: kunt u zorgen dat mijn zoon niet in militaire dienst hoeft? Zou u er voor kunnen zorgen dat mijn dochter die baan krijgt? Met de grote jongens werd gecorrespondeerd over de dagelijkse, criminele activiteiten: het innen van beschermingsgeld, afpersing, het binnenhalen van openbare aanbestedingen. Ook heel banale zaken kwamen aan de orde. Provenzano schreef: „Stuur me na de feestdagen wat vlees.” En over zijn geliefde groente: „Ik heb met hem gesproken over de cichorei voor mij.”

Uiteindelijk hebben de pizzini en de pakjes hem de das om gedaan. De afgelopen jaren was de ene na de andere topmaffioos gearresteerd, waardoor Provenzano steeds meer in het nauw werd gedreven. Postbodes vielen weg, belangrijke schakels in de communicatie en organisatie eindigden in het gevang. Waarschijnlijk heeft de voortvluchtige Provenzano zich de laatste anderhalf jaar bij zijn geboorteplaats Corleone schuilgehouden, zodat zijn familieleden voor hem konden zorgen.

De agenten die hem op de hielen zaten, ontdekten dat er vanuit het huis van zijn gezin regelmatig pakjes via meerdere tussenpersonen naar een gehucht in de bergen werden gebracht. De pakjes bleken te eindigen bij het boerenhuis van een herder. Vorig jaar, op 11 april, zagen de agenten hoe de herder aan kwam lopen en de deur van binnen werd geopend. Er stak een hand naar buiten, die een zakje aan de herder gaf. Bingo. In ’De Provenzano Code’ schrijft Prestipino: „Die ochtend, om 11.21, leek de tijd even stil te staan. Provenzano zat op een stoel. Zijn bed was opgemaakt. Op de tafel van de maffiabaas lagen de pizzini. Vanaf dat moment zouden er geen post en postbodes meer zijn. Tenminste: niet voor Bernardo Provenzano.”

Volgens de magistraat was de arrestatie een keiharde klap voor Cosa Nostra, maar geen fatale. „Een man als Provenzano, die deze complexe organisatie zo goed bij elkaar wist te houden, is moeilijk te vervangen. Ik geloof dat de overgebleven maffiabazen onderling hebben afgesproken hoe ze hun zaken voorlopig pijnloos kunnen regelen. Pas over een tijdje zal er een nieuwe baas der bazen opstaan.”

’Il codice Provenzano’door Michele Prestipino en Salvo Palazzolo verscheen in het Italiaans. Uitgever: Editori Laterza. ISBN 978-88-420-8254-5

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden