De pijnlijke keerzijde van transparantie

Alle bedrijven die de wet overtreden, moeten aan de publieke schandpaal, heeft minister Lodewijk Asscher van sociale zaken bepaald. Naming and shaming: uitzendbureau-eigenaar Pieter Aarnoudse kent de keerzijde.

Hij voelt zich 'kapotgemaakt vanwege de politieke wens om buitenlandse werknemers uit Nederland te weren'. "Ik zou doen aan mensenhandel, ik zou werken met illegale contracten, ik zou mensen uitbuiten, mogelijk ook geld witwassen. Ik werd van van alles verdacht. Er ging na een inval bij mijn bedrijf en huis direct een persbericht de deur uit waardoor mijn uitzendbureau landelijk nieuws werd en niemand nog zaken met me wilde doen. We zijn zakelijk en privé kapotgemaakt terwijl ik niets illegaals deed."

Schipperszoon, gediplomeerd kapitein en ondernemer in de uitzendbranche Pieter Aarnoudse (42) uit Sliedrecht was - tot dat moment - eigenaar van een groot uitzendbedrijf dat Filippijnse matrozen tewerkstelde voor de binnenvaart. De Inspectie SZW viel enkele jaren geleden zijn bedrijf en twee vergelijkbare bedrijven binnen, onder meer vanwege onderbetaling. Vooralsnog is geen van de drie uitzendbureaus schuldig bevonden. De zaken moeten nog voor de rechter komen of zijn geseponeerd.

Waarom wordt dat laatste nooit bekendgemaakt? De Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) zegt dat het uit tijdgebrek is. "Dan kunnen we bezig blijven. Weet je hoeveel bedrijven we jaarlijks bezoeken?", zegt een woordvoerder. De inspectie benadrukt dat zij in het verleden nooit namen van bedrijven meldde, maar erkent dat die makkelijk te achterhalen zijn, bijvoorbeeld als het om 'een uitzendbureau in een kleine plaats als Sliedrecht gaat dat handelt in Filippijnse matrozen'.

Nieuw is dat sindskort de naam van een verdacht bedrijf wél openbaar wordt gemaakt. Daar heeft minister Lodewijk Asscher van sociale zaken voor gezorgd. Andere toezichthouders doen dat ook, redeneert Asscher, zoals de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit en de Inspectie van het Onderwijs. 'Transparantie past bij modern toezichthouden', zei de minister in 2014 in de Tweede Kamer. "Bovendien is het toch steeds lastiger om inspectiezaken anoniem te houden, als je dat al zou willen, als gevolg van de sociale media."

Tekort aan matrozen

Maar wat als bedrijven ten onrechte aan die schandpaal belanden? Pieter Aarnoudse weet alles van de keerzijde van de transparantie die Asscher beoogt.

Toen hij in 2005 niet genoeg personeel kon vinden voor zijn eigen binnenvaartschip - hij voer toen nog - kreeg hij twee Filippijnse matrozen van het uitzendbedrijf Gyron Crew. De werknemers uit Azië bevielen goed. Er was en is een groot tekort aan goede Nederlandse matrozen. Aarnoudse besloot daarom in 2008 zelf een uitzendbureau op te richten, Shipcrew, waarmee hij personeel ging werven uit de Filippijnen.

"Nederlandse jongens zijn er niet voor te porren. In de binnenvaart ben je twee of drie weken continu aan boord. En het zijn geen avontuurlijke reizen; je gaat van industrieterrein naar industrieterrein om te laden en te lossen. Tijdens het varen is een matroos overdag bezig met onderhoud van het schip en de motoren. 's Avonds zit hij op zijn kamer. Dat is een riante ruimte hoor, maar je kunt niet naar het café. Je mag aan boord ook niet drinken. Velen voelen zich gevangen. Filippino's hebben daar geen problemen mee. Nederlanders wel. Ze willen het werk niet doen. Het is hetzelfde probleem als in de land- en tuinbouw."

Aarnoudse werkte het concept van een uitzendbureau uit met een advocaat. Hij ging naar de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND), naar het UWV om te praten over de tewerkstellingsvergunningen en de contracten, hij had preventief contact met de Inspectie SZW, zodat alles pico bello in orde zou zijn. "Ik hield me aan alle wettelijke eisen."

Ruimhartig beleid

Er was destijds een ruimhartig beleid voor buitenlandse werknemers in de binnenvaart, vertelt Aarnoudse. De eis van het UWV was dat je de vacatures bij hen moest melden en dat je tweemaal een werving in een vakblad plaatste. As er geen geschikte kandidaten reageerden binnen vijf weken, mocht je een werkvergunning voor een Filippino aanvragen.

Zijn bedrijf liep goed. "Ik had een goede naam en daardoor snel veel klanten." Tot er in 2011 Kamervragen werden gesteld. Het CDA vond dat werkgevers te makkelijk hun toevlucht zochten tot arbeidsmigranten, zowel in de tuinbouw als de binnenvaart. Toenmalig minister Kamp van sociale zaken was wel ontvankelijk voor die klacht. CDA-Kamerlid Van Hijum wist hem ook nog te vertellen dat er in de binnenvaart sprake was van 'onderbetaling, dubbele contracten en dergelijke'. De minister zou er werk van maken. Kamp wilde ernaar toe dat er geen werkvergunningen meer werden verstrekt, het werk moest weer gedaan worden door (werkloze) Nederlanders of anders andere Europeanen.

Een paar maanden later volgde een inval bij het eerste uitzendbedrijf, Gyron Crew in Werkendam, dat honderden Filippijnse bemanningsleden uitleende. Het bedrijf kreeg van de inspectie een boete van 456.000 euro omdat de werkvergunning van 57 matrozen niet in orde zou zijn. De firma ontkende en ging daarop in beroep, waarop de rechter de boete van tafel veegde. Volgende maand, vijf jaar na de inval, beslist de rechter in een regiezitting hoe het verder moet met de andere, zwaardere aanklachten.

Het bedrijf van Aarnoudse kwam in 2012 ook aan de beurt. "Het was op de zevende verjaardag van mijn zoontje. Hij was zijn cadeautjes aan het uitpakken toen de bel ging en acht man binnenstormden. Eén inspecteur deed niets anders dan mij bewaken. De anderen doorzochten het hele huis."

Onderbroeken

"Ik wilde meewerken omdat ik niets te verbergen had en wees ze mijn administratie; ze namen alles mee. Maar dat was niet genoeg. Alles, tot aan de onderbroeken aan toe, werd uit de kasten gehaald en onderzocht. De koffiepot werd leeggegoten omdat daar een usb-stick in verstopt zou kunnen zitten. Mijn vrouw mocht mijn zoontje alleen onder begeleiding van een inspecteur naar school brengen. Ik denk dat mijn zoon deze traumatische gebeurtenis nooit meer vergeet. Twee jaar lang heeft hij gevraagd of de meneren weer komen als hij jarig is." Aarnoudse werd verdacht van mensenhandel, valsheid in geschrifte en uitbuiting. De inspectie droeg de zaak over aan het OM omdat het strafbare feiten betrof.

Voorpaginanieuws

De inval werd voorpaginanieuws van het Algemeen Dagblad, het kwam in De Telegraaf en in de vakbladen. "Ik begrijp niet dat 'mogelijke overtredingen' direct gepubliceerd mogen worden. Hoe vaak heeft de Inspectie SZW er de afgelopen jaren niet naast gezeten? Mijn bedrijf was met één pennestreek van een officier van justitie - op basis van onjuiste informatie van de inspectie - totaal kapot en waardeloos."

De zaak is nooit voor de rechter gekomen. "Ze hebben het lef niet om dit voor te laten komen. Ze zullen keihard op hun gezicht gaan. Ze hebben niets strafbaars kunnen vinden". Het OM heeft de zaak geseponeerd. Aarnoudse is bitter: "Daar gaat geen persbericht over de deur uit, over mogelijke overtredingen wel. Ik vind dat raar. Als verdachte hoor je beschermd te worden totdat je veroordeeld bent."

De Inspectie SZW en Openbaar Ministerie gaan, gevraagd om een reactie, niet concreet in op de zaak van Aarnoudse. Hoe zullen ze voorkomen dat bedrijven straks via 'naming and shaming' ten onrechte kapotgaan? Overtreders worden pas met naam en toenaam genoemd nadat de inspectie een boete heeft opgelegd en het bedrijf daartegen geen bezwaar maakt, zegt de inspectie. Dat gebeurt op de nieuwe website inspectieresultatenszw.nl. Maakt een bedrijf wel bezwaar, dan wordt de openbaarmaking opgeschort. Maar de 'anonieme' persberichten over bedrijfsinvallen, waarbij onderzochte bedrijven in de praktijk vaak makkelijk traceerbaar zijn, blijft de inspectie versturen.

Duitsland

Aarnoudse is nadat hij twee jaar flink aan de grond zat, zowel psychisch als financieel, Filippino's gaan bemiddelen voor een Duits bedrijf. "In Duitsland begrijpen ze dat de binnenvaart het niet redt zonder buitenlandse matrozen. Daar is binnenvaartpersoneel aangemerkt als hooggekwalificeerd, omdat het moeilijk te vinden is."

De Sliedrechtenaar kan er nog steeds niet bij dat minister Kamp 'zonder kennis van zaken is losgegaan' op de Filippijnse matrozen. "Wat heeft Nederland bereikt? Niets. Het heeft honderdduizenden euro's verspild. En waarom? Om een politiek doel te halen. Om daadkracht te tonen in de aanpak van buitenlandse arbeidskrachten." Aarnoudse bekijkt met zijn advocaten hoe hij het OM of de Inspectie SZW aansprakelijk kan stellen voor zijn schade.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden