De ’petemoei ’ van Solidariteit

amsterdam – - Tot de slachtoffers van de ramp bij Smolensk behoort ook Anna Walentynowicz, een ikoon uit de recente Poolse historie. Zij geldt als de ’petemoei’ van Solidariteit, de beweging die begin jaren ’80 ontstond als (verboden) vakverbond, en waarin zij een van de leidende figuren van het eerste uur was.

Walentynowicz werkte, eerst als lasser en later als kraandrijver, op de fameuze Leninwerf in Gdansk. De scheepswerf was een paradepaardje van de communistische staat, maar zou uitgroeien tot bolwerk van arbeidersverzet tegen diezelfde staat.

Aanvankelijk was zij lid van de heersende communistische partij. Ze zegde haar lidmaatschap op uit ongenoegen over de corruptie in de partij, en over de manier waarop de communisten de vrijheid van meningsuiting en ook de rechten van arbeiders de nek omdraaiden. Een incident dat haar de ogen opende was haar ontdekking dat een van haar bazen geld had gestolen dat bestemd was voor lonen van de werfarbeiders, en daarvan loten had gekocht.

In 1978 was Walentynowicz betrokken bij een ondergronds kritisch tijdschrift, Robotnik Wybrzeza (de Kustarbeider). Dat verspreidde ze niet alleen onder de werfarbeiders, maar overhandigde ze ook zonder schromen aan haar bazen. In augustus 1980 besloot de getergde directie van de werf haar te ontslaan, vijf maanden voordat ze met pensioen zou gaan.

Dat leidde tot een staking op de werf, op een moment dat het Poolse bewind toch al zwaar onder vuur lag vanwege economische en politieke wantoestanden. De leider van de staking was de elektricien, en latere president van Polen, Lech Walesa. De staking leidde tot de oprichting van Solidariteit, een vakverbond annex politieke beweging, waarin het anti-communistische verzet zich zou verenigen. De beweging werd in 1981 gelegaliseerd. In december, toen zich 10 miljoen Polen als lid hadden aangemeld, werd Solidariteit verboden. Dat verbod zou duren tot 1989, het jaar waarin de ondergrondse beweging het Poolse communistische bewind definitief op de knieën dwong.

Hoewel Walentynowicz behoorde tot de oprichtsters van het vakverbond, kreeg ze het al in een vroeg stadium aan de stok met de leider ervan, Lech Walesa. Die blies in augustus 1980 de staking af die was begonnen om Walentynowicz’ ontslag, nadat de directie dat ontslag introk. Maar Anna Walentynowicz zelf was voor voortzetting van de staking, totdat ook een aantal andere eisen voor arbeidersrechten zou zijn ingewilligd.

Ook later zou ze nog enkele keren botsen met Walesa, maar pogingen van de geheime dienst om haar over te halen deze te besmeuren weerstond ze.

Walentynowicz ’speelde’ zichzelf in een film die de Poolse regisseur Andrzej Wajda maakte over Solidariteit, getiteld De Man van IJzer (1981). De Duitse regisseur Volker Schlöndorff wijdde een film aan haar ’Staking – De heldin van Gdansk’ (2007). Met die film, gedraaid op de historische locatie van de werf, was zijzelf niet ingenomen. Ze vond dat het script haar onrecht aandeed, en eiste een miljoen dollar smartengeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden