De Pelen moeten nóg natter

natuurbeheer | Met dammen, stuwen en kaden wordt de waterstand in de Brabantse en Limburgse Pelen stabieler gemaakt om het hoogveenmos een kans te geven. Het zijn fikse ingrepen in een uniek gebied.

JOOP BOUMA

Boswachter Piet Zegers hurkt bij een veenput in de Mariapeel en trekt wat hoogveenmos uit het water. "Kijk, dit is de basis van het hoogveen. Dit moeten we hier overal zien te krijgen." Hij knijpt in het bosje groen. Een dikke straal water sijpelt uit het plantje.

Sphagnum magellanicum, hoogveenmos. De plantjes kunnen twintig keer hun gewicht aan water opnemen. Ze doen het goed op kletsnatte, zure bodems, die worden gevoed door alleen regenwater. Gebiedsvreemd water, meestal voedselrijk, is slecht voor veenmos. Het waterpeil in de Groote Peel, Deurnsche Peel en Mariapeel, drie hoogvenen in Brabant en Limburg, schommelt te veel. 's Winters staat het hoog, soms té hoog en 's zomers verdroogt het gebied. Een hoogveen gedijt alleen bij een stabiel waterpeil.

Dus: regenwater moet zo lang mogelijk worden vastgehouden. Daarom gaat het gebied op de schop en behoorlijk rigoureus ook. In de Groote Peel wordt zelfs een sloot, de Eeuwselsche Loop, compleet verlegd naar de rand van het natuurgebied. Het water van die beek is vervuild en te voedselrijk, onder meer door mest van de intensieve veeteelt en landbouw in het omliggende gebied. Door het stroompje te verleggen blijft het beekwater buiten de Groote Peel en wordt regenwater minder snel afgevoerd.

Ook elders in de Pelen moet het veenmos terugkeren. Het moet natter worden, vooral 's zomers. Het regenwater moet niet al te makkelijk uit de Pelen kunnen wegvloeien. Daarom is deze zomer, met subsidie van Europa, het omvangrijke werk begonnen.

Fikse risico's

In de Mariapeel, op de grens van Brabant en Limburg, laat boswachter Zegers zien dat de ingrepen fikse risico's opleveren voor 'zijn' gebied. In honderden veenputten, overblijfselen van de vroegere turfwinning, drijft een rijkdom aan hoogveenmossen. Maar op de randen van die veenputten groeien berkjes en struiken met blauwe bessen. Het zijn er veel en ze hangen - eind augustus - vol met dikke, zoete blauwe bessen. Ze moeten weg, de berkjes en vooral de bessen. Jammer voor de vele plukkers die juist in deze weken met emmers vol paarse bessen door Mariapeel sjouwen.

De struiken zijn blauwe bessen, invasieve exoten, die niet in het gebied thuishoren en ander groen verdringen. Hele stukken van de Mariapeel zijn ermee bedekt. De indringers zijn afkomstig van kwekerijen rond de Mariapeel. Vogels eten van de bessenstruiken op de kwekerijen en poepen de zaadjes uit in het natuurgebied. In Mariapeel moet liefst 300 hectare bosbessenstruiken machinaal worden verwijderd. Dat is vooral een kwetsbare operatie rond de honderden putten met veenmos, waar vrijwel geen ruimte is om met zware machines te werken. De Werkgroep Behoud De Peel maakt zich grote zorgen over dit risicovolle deel van het herstelplan.

Het hele project heeft heel wat voeten in de aarde, weet Zegers. Er is met iedereen gepraat en overlegd, zegt hij. Want de Pelen verdienen maximale bescherming, dat vinden alle partijen. Zoveel hoogveen is er niet meer in Nederland. Van het gigantische veengebied, waartoe de drie Pelen ooit behoorden, is nog maar 4000 hectare over - denk aan een stuk van vijf bij acht kilometer. En dat moet behouden blijven. Jaarlijks trekken 200.000 bezoekers naar de Peel, vooral naar de Groote.

Zegers loopt voor Staatsbosbeheer al twintig jaar in Mariapeel. Hij heeft een sterke band met het gebied. Onlangs is hij met pensioen gegaan en opgevolgd door Mirjam Wouters. Maar Zegers komt nog vaak in de Mariapeel, nu als vrijwilliger van Staatsbosbeheer.

"Toen ik hier kwam, zag je dat op droge plekken het gebied was dichtgegroeid met berken. Er zijn toen al beheersmaatregelen genomen. Waar die berken waren verwijderd, kwam het veenmos terug. Dat mos, dat is het fundament van het hoogveen. Als we niets doen, verandert dit open gebied in bos en dat zou jammer zijn."

undefined

Stuwen, kaden en duikers

De nadruk bij het herstelplan ligt op de Groote Peel en de Mariapeel. De Deurnsche Peel, aan de Brabantse kant van de Mariapeel, is eerder al aangepakt.

Het project kost zo'n zes miljoen. Een derde wordt gefinancierd door Brussel, uit een potje dat bedoeld is voor verbetering van de Natura 2000-gebieden. De rest wordt betaald door Staatsbosbeheer, het waterschap Aa en Maas en de provincie Noord-Brabant.

In de Groote Peel worden dertig stuwen gemaakt in waterlopen, wordt 15 kilometer sloot en greppels dichtgegooid of afgedamd, wordt 24 kilometer aan kaden aangelegd en verhoogd en wordt twee kilometer van de Eeuwelsche Loop gedempt en omgelegd. Daarvoor wordt een nieuw tracé van drie kilometer gegraven.

In Mariapeel wordt 10 kilometer kade opgeworpen om het water in het gebied te houden. Verder worden er zeventig dammen in kanalen en zijsloten (wijken) geplaatst om het wegstromen van water uit de Mariapeel tegen te gaan, en er komen 25 stuwen en duikers. Verder wordt 50 kilometer aan sloten en greppels ondieper gemaakt om het wegstromen te bemoeilijken. Om het wegzakken van water in de bodem te bestrijden, wordt van twee kilometer watergangen de bodem afgedicht. En ten slotte worden de bessenstruiken op 300 hectare peelgrond rigoureus uit de bodem geschoffeld en afgevoerd.

undefined

'Behoud de Peel' is blij, maar bezorgd

Het is beter voor de Pelen, dat herstelplan. Maar Wim van Opbergen, voorzitter van de Werkgroep Behoud de Peel, is er nog niet echt gerust op. Gaat dit allemaal goed komen? Met die grote grondverzet-machines in dit kwetsbare gebied? "We staan achter het herstelplan, zeker. Maar de grote tijdsdruk die er op dit project zit, betreuren wij wel. En: met alleen het herstel in de Peel zijn we er niet."

Zonder Werkgroep Behoud de Peel waren de drie Brabantse en Limburgse natuurgebieden er niet meer geweest, zegt gepensioneerd boswachter Piet Zegers, die zo'n 20 jaar in de Pelen rondloopt. Ver voordat Zegers naar het gebied kwam, was de werkgroep al actief. Sinds 1978 strijdt de vrijwilligersorganisatie voor behoud en herstel.

'Behoud de Peel' is nauw betrokken bij het ingrijpende project. En, heeft ook kritiek. Bijvoorbeeld over de haast die er in opdracht van Brussel moet worden gemaakt met de aanpak van de plaag van bessenstruiken rond de honderden veenputten in Mariapeel. Van Opbergen: "Het gebied is zo kwetsbaar. Er is een proef gedaan en die is uiteindelijk wel goed verlopen. Maar de graafmachines rijden straks over zware rijplanken over die veenputten. Dat is niet goed voor de bodem, ze walsen er met veel gewicht over heen."

De werkgroep bepleitte een gefaseerde aanpak van de wildgroei rond de veenputten, om over een langere periode te bekijken of er geen onomkeerbare schade optreedt. "Maar Europa wil geen uitstel. Dat is erg jammer. Aan de ene kant eist Brussel in protocollen dat die werkzaamheden nauwgezet volgens allerlei regels worden uitgevoerd, omdat de waarden van het gebied zo belangrijk zijn, maar als je vraagt om wat meer tijd, dan kan dat niet. We kunnen dus niet leren van eventuele fouten en de aanpak tussentijds verbeteren."

Een ander pijnpunt voor Van Opbergen is de landbouw rond de Peelgebieden. De boeren daar willen liever geen hogere waterstand, zeker zomers en in het voorjaar niet, als ze hun land willen bewerken. Het is de oude tegenstelling tussen natuurbelang en boerenbelang. "Ook rondom de Peel moet de waterstand beslist omhoog. Er wordt weliswaar landbouwgrond aangekocht om buffergebieden te maken waar de natuur zijn gang kan gaan, maar het is nog veel te weinig. Vooral aan de oostkant van Mariapeel is er amper grond om aan te kopen, er is daar dus geen bufferzone waarin het waterpeil omhoog kan. En dat is hard nodig om tegendruk te krijgen, zodat het grondwater niet weglekt vanuit de natuurgebieden."

Daar komt bij dat het waterschap Peel en Maasvallei volgens de werkgroep het waterpeil in de landbouwgebieden rond Mariapeel ondanks toezeggingen onvoldoende omhoogbrengt. "Het waterschap presenteerde met veel bombarie een 'Nieuw Limburgs Peil'. Maar in de praktijk gebeurt dat niet. Met alleen maatregelen in de Peel red je het niet. Echt herstel kan alleen als ook rondom het natuurgebied de waterstand omhoog wordt gebracht."

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden