De paus wast vrouwenvoeten. Mag dat wel?

'Voetwassing' (14e eeuw), auteur onbekend Beeld WikiMedia

Paus Franciscus wast op Witte Donderdag niet alleen mannenvoeten, maar ook die van vrouwen. Vorig jaar waren conservatieve katholieken behoorlijk ontstemd, en dit jaar zal dat niet anders zijn. Is hun kritiek terecht?

Voor sommigen is het een duidelijke zaak: vrouwen kunnen geen priester, bisschop of kardinaal worden en spelen tijdens de mis zelden de hoofdrol. Bovendien is de Bijbel er duidelijk over. Kort voor zijn kruisdood waste Jezus alleen de voeten van zijn apostelen.

Het zou dus niet meer dan logisch zijn als ook paus Franciscus zich alleen over mannenvoeten zou ontfermen. Het ritueel op Witte Donderdag verwijst immers naar het bijbelse tafereel.

Toen Franciscus een jaar geleden in een jeugdgevangenis toch vrouwenvoeten waste, ging dat zelfs de Vaticaans adviseur Edward Peters te ver. De nieuwe paus pleegde geen heiligschennis, oordeelde Peters. Maar hij 'gaf wel een dubieus voorbeeld'. Op zijn blog wees hij op een Vaticaanse brief uit 1988 die voetwassing beschreef als een ritueel voor mannen. Volgens hem is ook de kerkleer daar duidelijk over.

Dit jaar was het opnieuw raak. Donderdagavond waste Franciscus in een Romeins verzorgingshuis de voeten van twaalf ouderen en gehandicapten, onder wie een moslim en een vrouw. Hebben Peters en diens geestverwanten gelijk? Breekt paus Franciscus met de kerkelijke voorschriften?

De traditie is al eeuwenoud
Volgens historicus Peter Jeffrey valt het wel mee. In zijn boek 'A New Commandment' (1985) beschrijft hij hoe de kerk eeuwenlang twee vormen van voetwassing uitvoerde: een waarbij de voeten van armen werden gewassen (het 'mandatum pauperam') en een voor de voeten van 'de broeders' (het 'mandatum 'fratrum').

Geen van beide maakte deel uit van de liturgie (het kerkelijk programma) op Witte Donderdag. Maar vrouwen hadden wel een actieve rol: ze konden worden gewassen en wasten soms zelf. De grote omslag kwam in 1955, vertelt auteur en liturgisch adviseur Rita Ferrone aan Religion News Service.

In dat jaar versimpelde paus Pius XII de rituelen van de Goede Week, de dagen voorafgaand aan Pasen. De donderdagse voetwassing kwam toen in het teken te staan van het Laatste Avondmaal en werd een soort herbevestiging van het priesterschap. Voor vrouwen was dat slecht nieuws, want zij mochten destijds nog niet in de buurt van het altaar komen.

In de jaren '70 kwamen leken weer in beeld
Volgens Ferrone veranderden de gebruiken in de jaren '70 opnieuw. Veel bisschoppen en priesters besloten toen om toch weer voeten van leken te wassen - inclusief die van vrouwen. In Nederland is gebeurt dat nu ook, bevestigt het aartsbisdom Utrecht desgevraagd. Aartsbisschop Eijk waste donderdagavond de voeten van een aantal parochianen. Andere bisschoppen deden dat waarschijnlijk ook.

Franciscus is dus in ieder geval niet de eerste die zich ook over vrouwen ontfermt. En ook kerkrechtelijk lijkt er weinig aan hand: de liturgische voorschriften reppen alleen over mannen, maar bevatten geen expliciet verbod op vrouwelijke voeten.

Het Vaticaan maakt zich in ieder geval geen zorgen. Paus Franciscus wilde zich donderdag 'ontfermen over zij die leven aan de rand van de samenleving', meldt een Vaticaanse woordvoerder aan Religion News Service. Al die regeltjes 'leiden soms af van de diepe boodschap van de evangeliën'.

De voetwassing door Franciscus, donderdagavond in een verzorgingshuis in Rome. Beeld afp
Paus Franciscus, toen hij vorig jaar in een jeugdgevangenis voeten van gedetineerden waste. Beeld epa
Beeld afp
Beeld epa
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden